मराठवाड्याच्या शब्दांतून उजळलेला दीपस्तंभ : विलास सिंदगीकर
मराठी साहित्याच्या विस्तीर्ण आकाशात विलास कोंडीबा सिंदगीकर यांचे साहित्य हे शब्दांचा खेळ नाही; ते जीवनाचा, संघर्षांचा आणि वेदनेचा आणि आशेचा जिवंत आरसा आहे. त्यांच्या कथांमध्ये कृत्रिम भावुकता नाही, घोषणाबाजी नाही; आहे ती वास्तवाची धारदार जाणीव, जी वाचकाच्या मनावर खोलवर ओरखडा काढते. विलास सिंदगीकर हे नाव केवळ एका व्यक्तीची ओळख नाही; ते एका काळाचा आरसा आहे, एका प्रदेशाची वेदना आहे आणि एका संवेदनशील साहित्यिक प्रवाहाची साक्ष आहे. हे नाव उच्चारताच मराठवाड्याच्या मातीचा ओलसर सुगंध दरवळतो, उन्हाने करपलेल्या जमिनीवर पावसाच्या पहिल्या थेंबाने उमटणाऱ्या आशेप्रमाणे. या नावासोबत डोळ्यांसमोर उभा राहतो तो उन्हाने भाजलेल्या शेतकऱ्याच्या कपाळावरचा घाम, भुकेने आकांतलेलं पोट, कष्टांनी थकलेली देहयष्टी आणि तरीही न हार मानणारी माणसाच्या जगण्याची जिद्द. विलास सिंदगीकर म्हणजे शब्दांतून माणसाचं दुःख बोलकं करणारा लेखक, आणि लेखणीतून माणुसकीची मशाल पेटवणारा संवेदनशील कवी. त्यांच्या साहित्याच्या केंद्रस्थानी माणूस आहे. शोषित, उपेक्षित, कष्टकरी, स्वप्न पाहणारा, वारंवार पराभूत होणारा; पण तरीही पुन्हा उभा राहणारा माणूस. मराठवाडा हा केवळ नकाशावर दाखवता येईल असा भौगोलिक प्रदेश नाही; तो इतिहासाच्या अंगावर कोरलेली जखम आहे. तो दुष्काळाचा हुंकार आहे, संघर्षाची शाळा आहे आणि आशेच्या छोट्या-छोट्या ठिणग्यांचा अखंड प्रवास आहे. या प्रदेशाने अनेक पिढ्यांना रडवलं, झुंजायला लावलं; पण त्याच वेळी लेखणीला धारही दिली. याच मराठवाड्याच्या कुशीत, लातूर जिल्ह्यातील जळकोट तालुक्यातल्या केकतसिंदगी या छोट्याशा गावात विलास कोंडीबा सिंदगीकर यांची लेखणी आकाराला आली. नकाशावर फारसं न दिसणारं, पण माणसांच्या जगण्यात खोलवर रुजलेली माती, परंपरा, कष्ट आणि नात्यांची ऊब जपणारा हा गाव. या मातीनेच त्यांच्या शब्दांना धार दिली, त्यांच्या संवेदनांना खोली दिली आणि वास्तवाशी प्रामाणिक राहण्याचं बळ दिलं. म्हणूनच त्यांच्या साहित्यात कुठेही कृत्रिम झगमग नाही; आहे ती खरखरीत वास्तवाची जाणीव, वेदनेची तीव्रता आणि आशेची नाजूक, पण कणखर पालवी.
विलास सिंदगीकर यांची शैक्षणिक वाटचाल ही त्यांच्या साहित्यिक प्रवासाइतकीच प्रेरणादायी आहे. एम.ए.बी.एड. अशी भक्कम शैक्षणिक पार्श्वभूमी लाभलेलं हे व्यक्तिमत्त्व क्रांती माध्यमिक विद्यालय, केकतसिंदगी येथे मुख्याध्यापक म्हणून कार्यरत आहे. शिक्षक म्हणून वर्गखोलीत उभं राहणं आणि लेखक म्हणून समाजाच्या व्यासपीठावर बोलणं या दोन्ही भूमिका त्यांनी विलक्षण समरसतेने निभावल्या. त्यांच्या दृष्टीने शिक्षण म्हणजे केवळ अभ्यासक्रम पूर्ण करणं नव्हे; तर माणूस घडवणं आहे. विद्यार्थ्यांच्या डोळ्यांत त्यांनी स्वप्नं रोवली, प्रश्न विचारण्याचं धाडस दिलं आणि वास्तवाशी भिडण्याची ताकद निर्माण केली. काळ्या फळ्यावर लिहिलेले शब्द आणि कागदावर उतरवलेली साहित्यकृती या दोन्हींतून त्यांनी माणूस घडवण्याचं काम केलं. म्हणूनच ते केवळ शिक्षक राहिले नाहीत; ते दीपस्तंभ ठरले. त्यांचं कथासाहित्य म्हणजे मराठवाड्याच्या वेदनांचा, संघर्षांचा आणि बदलत्या वास्तवाचा जिवंत इतिहास आहे. भूकबळी, गारपीट, उतरंड, रक्त आणि भाकर आणि बाजार हे कथासंग्रह म्हणजे केवळ साहित्यकृती नाहीत; ते जगण्याच्या लढाईचे अस्सल दस्तऐवज आहेत. भूकबळीमधील भूक ही केवळ पोटाची नसते; ती माणसाच्या आत्म्याला पोखरणारी, त्याच्या स्वाभिमानावर घाला घालणारी असते. या कथांमधील पात्रं उपाशी पोटी जगत असली, तरी त्यांच्यातील माणूसपण जिवंत असतं आणि हेच त्यांच्या लेखनाचं मोठं सामर्थ्य आहे. गारपीट ही कथा निसर्गाच्या एका क्षणिक कोपातून उद्ध्वस्त होणाऱ्या शेतकऱ्याच्या आयुष्याचं प्रतीक बनते. काही मिनिटांचा पाऊस वर्षानुवर्षांची मेहनत उद्ध्वस्त करतो आणि माणूस पुन्हा शून्यात उभा राहतो. ही कथा वाचताना गारपिटीसारखीच ती मनावर आपटते आवाज न करता, पण खोल जखम करून जाते. उतरंडमध्ये सामाजिक विषमतेची पायरी-पायरीने होणारी घसरण दिसते वर जाण्याची स्वप्नं पाहणारा माणूस कसा हळूहळू खाली ढकलला जातो, याचं वास्तववादी चित्रण त्यात आहे. रक्त आणि भाकर हे शीर्षकच माणसाच्या जगण्याचं क्रूर सत्य उघडं करतं जगण्यासाठी रक्त सांडावं लागतं आणि तरीही भाकर मिळेलच याची शाश्वती नसते. बाजारमध्ये तर माणूसही विक्रीच्या वस्तूसारखा कसा बनतो, याचं भयावह दर्शन घडतं. या कथा वाचताना वाचक केवळ निरीक्षक राहत नाही; तो त्या कथेतला एक भाग बनतो, त्या वेदनेचा साक्षीदार होतो आणि स्वतःलाच प्रश्न विचारू लागतो. कवितेच्या क्षेत्रात गीत निळ्या आकाशाचे हा संग्रह विलास सिंदगीकर यांच्या अंतर्मनाचा आरसा आहे. निळं आकाश हे स्वप्नांचं, मुक्तीचं प्रतीक असलं, तरी त्या आकाशाखाली उभा असलेला माणूस जमिनीवरचं दुःख विसरू शकत नाही. त्यांच्या कवितांमध्ये निसर्ग आहे, पण तो सजावटीसाठी नाही; तो मानवी भावनांचा, संघर्षांचा आणि आशेचा सखोल साथीदार आहे. शब्द मोजके, पण अर्थ गहिरा. त्यांच्या कवितेतून आशा डोकावते, पण ती भाबडी नाही; ती वास्तवाशी भिडणारी आहे. म्हणूनच ही कविता हळवी असली, तरी पलायनवादी नाही ती माणसाला वास्तव स्वीकारून पुढे जाण्याची ताकद देते. बालसाहित्याच्या क्षेत्रात विलास सिंदगीकर यांचं योगदान अत्यंत मोलाचं आहे. ढगा ढगा धाव रे, पाऊसझडी, आनंदगाणी, अमृतधारा आणि सणोत्सव हे बालकविता संग्रह बालमनाच्या भावविश्वाशी अत्यंत आपुलकीने संवाद साधतात. बालकांसाठी लिहिणं म्हणजे शब्द सोपे करणं नव्हे; तर भावविश्व समजून घेणं असतं ही जाणीव त्यांच्या लेखनात प्रकर्षाने जाणवते. या कवितांमधून मुलांना निसर्गाशी मैत्री करायला शिकवलं जातं, आनंदाच्या साध्या क्षणांची कदर करायला शिकवलं जातं आणि संस्कारांची पेरणी होते. उद्याचा संवेदनशील समाज घडवण्याचं बीज या बालसाहित्यात पेरलेलं आहे. स्मरणिका संपादनाच्या क्षेत्रात पळसफुलोरा, कर्मवीर आणि अस्मिता या ग्रंथांद्वारे त्यांनी समाजाच्या सामूहिक स्मृती जपण्याचं महत्त्वाचं कार्य केलं आहे. हे कार्य म्हणजे इतिहासाच्या गर्दीत हरवणाऱ्या व्यक्ती, विचार आणि चळवळी यांना शब्दांतून पुन्हा जिवंत करणं आहे. संपादक म्हणून त्यांनी स्वतःला मागे ठेवून विषयाला आणि व्यक्तीला पुढे आणलं हीच त्यांच्या साहित्यिक प्रामाणिकतेची खरी ओळख आहे.
त्यांच्या साहित्यिक योगदानाची दखल देश-राज्य पातळीवर घेतली गेली आहे. भारत सरकारकडून मिळालेला मानसन्मान आणि महाराष्ट्र सरकारचा स्व. यशवंतराव चव्हाण उत्कृष्ट राज्य वाङ्मय निर्मिती पुरस्कार हे त्यांच्या लेखणीच्या तपस्येचं फलित आहे. ज्येष्ठ साहित्यिक बाबुराव बागुल कथा गौरव पुरस्कारासह जवळपास ५८ साहित्यिक पुरस्कार त्यांच्या नावावर जमा झाले आहेत. शैक्षणिक क्षेत्रात १२ आणि सामाजिक क्षेत्रात ६ पुरस्कार मिळणं हे त्यांच्या बहुआयामी कार्याचं द्योतक आहे. मात्र, पुरस्कारांपेक्षा मोठं आहे ते त्यांच्या साहित्याचं सामाजिक भान आणि नैतिक वजन. साहित्य संमेलनांच्या व्यासपीठावर विलास सिंदगीकर हे केवळ उपस्थित राहत नाहीत; ते विचारांची दिशा देतात. साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष व उद्घाटक म्हणून दहा वेळा निवड होणं, विविध संस्थांच्या साहित्य संमेलनांमध्ये व कथाकथन सत्रांमध्ये सत्तावीस वेळा अध्यक्षपदाचा मान मिळणं, अखिल भारतीय साहित्य महामंडळाच्या संमेलनात अकरा वेळा सहभाग, कवी संमेलन सत्र अध्यक्ष म्हणून सहा वेळा भूमिका हा सारा प्रवास त्यांच्या साहित्यिक नेतृत्वाची साक्ष देतो. त्यांच्या भाषणांमध्ये विचारांची धार असते, पण ती अहंकाराची नसते; ती परिवर्तनाची असते. त्यांच्या साहित्याचा अभ्यासक्रमात समावेश होणं हे त्यांच्या लेखणीचं खरं यश आहे. बालभारतीच्या पाठ्यपुस्तकात आभाळमाया या कवितेचा समावेश होणं, इयत्ता चौथी व पाचवीच्या विद्यार्थ्यांपर्यंत त्यांचे शब्द पोहोचणं, तसेच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठात गारपीट या कथेचा अभ्यासक्रमात समावेश होणं या सर्व गोष्टी त्यांच्या साहित्याच्या शैक्षणिक आणि समीक्षात्मक महत्त्वाचं अधोरेखन करतात. पीएच.डी. आणि एम.फिल. स्तरावर झालेला चिकित्सक अभ्यास हे त्यांच्या साहित्याच्या खोलवर असलेल्या आशयाचं प्रमाण आहे. अशा या नामवंत विचारवंत, साहित्यिक आणि शिक्षक असलेल्या विलास कोंडीबा सिंदगीकर यांच्यावर माझ्यासारख्या सामान्य लेखणीतून लिहिणं म्हणजे खरंच उगवत्या शब्दसूर्याला काजवा दाखवण्यासारखं आहे. तरीही हा प्रयत्न म्हणजे त्या शब्दसूर्यापुढे नमस्कार करुन केलेली शब्दांची आरती आहे. कारण विलास सिंदगीकर हे केवळ व्यक्ती नाहीत; ते एक प्रेरणा आहेत, एक चालता इतिहास आहेत आणि मराठी साहित्याच्या आकाशात दीर्घकाळ उजळत राहणारा शब्दांतून उजळलेला तेजस्वी दीपस्तंभ आहेत.
——————————————–
संतोषजनक लेखणीतून…✍️
संतोष अवसरमोल ( पत्रकार/ लेखक)
मु. पो. घाटबोरी, ता. मेहकर, जि. बुलढाणा
मो:-9689777129
