अभिष्टचिंतन…
संतोष दामोधर डोंबळे : स्वप्नांना पंख देणारे असामान्य व्यासपीठ
ज्यांच्या जिभेवर सरस्वतीचा वास असतो, त्यांच्या वाणीला केवळ गोडवा लाभलेला नसतो, तर त्या प्रत्येक शब्दामध्ये विचारांची प्रखरता, संस्कारांची समृद्धी आणि प्रेरणेची तेजस्विता दडलेली असते. त्यांच्या शब्दांत केवळ माहिती नसते, तर ती जीवनाला आकार देणारी, विचारांना धार देणारी आणि स्वप्नांना दिशा देणारी उर्जा असते. अशा व्यक्तींच्या सहवासात राहणे म्हणजे एका सजीव विद्यापीठात प्रवेश करण्यासारखे असते. जिथे प्रत्येक क्षण नवे शिकवतो, प्रत्येक अनुभव नवे घडवतो आणि प्रत्येक प्रेरणा आयुष्य बदलण्याची ताकद देते.
अशा विलक्षण बहुआयामी, संघर्षशील, कर्तृत्ववान आणि निःस्वार्थ सेवाभावाने समृद्ध असलेल्या व्यक्तिमत्त्वाचे नाव म्हणजे संतोष दामोधर डोंबळे. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात एक वेगळीच उंची आहे. जी केवळ त्यांच्या कार्यातूनच नव्हे, तर त्यांच्या विचारांतून, त्यांच्या दृष्टिकोनातून आणि त्यांच्या जीवनमूल्यांतून प्रकट होते. ते केवळ स्वतःसाठी जगले नाहीत; त्यांनी इतरांच्या आयुष्यात प्रकाश पेरण्याचा संकल्प केला आणि तो आयुष्यभर जपला आहे. अभावांच्या गडद अंधारातून उगवलेली जिद्द जेव्हा प्रकाशाच्या दिशेने झेपावते, तेव्हा ती केवळ स्वतःचा मार्ग उजळवत नाही, तर अनेकांसाठी मार्गदर्शक दीप बनते. संतोष दामोधर डोंबळे यांचा जीवनप्रवास हा अशाच प्रेरणादायी, समर्पणाचा प्रवास आहे. त्यांच्या आयुष्यातील प्रत्येक टप्पा संघर्षाचा, चिकाटीचा आणि आत्मविश्वासाचा साक्षीदार आहे. परिस्थितीने अनेकदा त्यांना रोखण्याचा प्रयत्न केला, पण त्यांनी प्रत्येक वेळी नव्या जिद्दीने पुढे जाण्याचा मार्ग निवडला. त्यांनी अडचणींना अडथळे मानले नाहीत, तर त्या संधीमध्ये परिवर्तित केल्या.
२६ मार्च १९७४ रोजी मेहकर तालुक्यातील घाटबोरी या छोट्याशा पण संस्कारांच्या वैभवशाली गावात त्यांचा जन्म झाला. साधे वातावरण, मर्यादित साधने आणि कठीण आर्थिक परिस्थिती हीच त्यांच्या बालपणाची ओळख होती. पण या परिस्थितीने त्यांच्या स्वप्नांना कधीच मर्यादा घातल्या नाहीत. उलट त्या परिस्थितीनेच त्यांच्या मनात जिद्दीची ज्वाला पेटवली.
लहानपणापासूनच त्यांना शिक्षणाची विलक्षण ओढ होती. “शिक्षण हेच जीवन बदलण्याचे सर्वोत्तम साधन आहे” ही जाणीव त्यांनी अगदी लहान वयात आत्मसात केली. अनेक अडचणी, अपुऱ्या सुविधा आणि कठोर परिश्रम यांचा सामना करत त्यांनी आपले शिक्षण पूर्ण केले. त्यांनी एम.ए. आणि डिप्लोमा इन जर्नालिझम पूर्ण करून आपल्या विचारविश्वाला व्यापकता दिली. त्यांच्या शिक्षणाने त्यांना केवळ ज्ञान दिले नाही, तर समाजाचे भान दिले, जबाबदारीची जाणीव दिली.
शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांनी सामूहिक तंत्रनिकेतनमध्ये पाच वर्षे अध्यापन केले. येथे त्यांनी विद्यार्थ्यांना केवळ विषय शिकवले नाहीत, तर जीवन जगण्याची कला शिकवली. त्यांनी विद्यार्थ्यांच्या मनात आत्मविश्वास, सकारात्मकता आणि स्वावलंबनाची बीजे पेरली. शिक्षक म्हणून त्यांनी केवळ ज्ञान दिले नाही, तर व्यक्तिमत्त्व घडवले.
यानंतर त्यांनी भारत सरकारच्या संरक्षण मंत्रालयातील आयुध निर्माणमध्ये काही काळ सेवा बजावली. या सेवेमुळे त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात शिस्त, कार्यनिष्ठा आणि जबाबदारीची जाणीव अधिक दृढ झाली. पुढे सन २००० पासून ते महाराष्ट्र राज्य विद्युत वितरण कंपनीत कनिष्ठ यंत्रचालक म्हणून कार्यरत झाले. आपल्या सेवेत त्यांनी प्रामाणिकपणा, शिस्त आणि कर्तव्यदक्षता यांचे आदर्श उदाहरण घालून दिले. परंतु त्यांच्या आयुष्याचा खरा गाभा त्यांच्या समाजसेवेत आहे. त्यांनी स्वतः अनुभवलेल्या अडचणींमुळेच त्यांना समाजातील गरजू विद्यार्थ्यांची वेदना जाणवली. अनेक विद्यार्थी बुद्धिमान असूनही योग्य मार्गदर्शन, आर्थिक पाठबळ आणि संधींच्या अभावामुळे शिक्षणापासून वंचित राहतात, ही वेदनादायी वस्तुस्थिती त्यांनी जवळून अनुभवली. आणि याच जाणिवेतून त्यांच्या मनात एक ध्येय जन्माला आले, अशा विद्यार्थ्यांसाठी काहीतरी करण्याचे.
या ध्येयातून त्यांनी एक शिक्षणदालन उभारले जे केवळ इमारत नाही, तर आशा, विश्वास, जिद्द आणि स्वप्नांचे जिवंत केंद्र आहे. येथे येणाऱ्या प्रत्येक विद्यार्थ्याला नवी दिशा मिळते, नवे ध्येय मिळते आणि त्या ध्येयासाठी झटण्याची प्रेरणा मिळते. हे दालन म्हणजे असंख्य स्वप्नांच्या उड्डाणाचे पवित्र व्यासपीठ आहे. संतोष डोंबळे विद्यार्थ्यांना केवळ अभ्यास शिकवत नाहीत; ते त्यांना जीवन शिकवतात. ते अपयशाला घाबरू नका, त्याला सामोरे जा आणि त्यातून शिकून पुन्हा उभे रहा, हा विचार त्यांच्या मनात रुजवतात. त्यामुळे त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली घडलेले विद्यार्थी केवळ शैक्षणिकदृष्ट्या नव्हे, तर मानसिक आणि भावनिकदृष्ट्याही सक्षम बनतात. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील सर्वात मोठा गुण म्हणजे त्यांची माणुसकी. ते प्रत्येक विद्यार्थ्याकडे आत्मीयतेने पाहतात. विद्यार्थ्यांच्या अडचणी, त्यांचे स्वप्न, त्यांचे संघर्ष ते समजून घेतात. त्यामुळे ते विद्यार्थ्यांसाठी केवळ शिक्षक नसून एक आधारवड, एक प्रेरणास्त्रोत आणि एक मार्गदर्शक ठरतात.
गरिबीने त्यांना कधीच खचवले नाही; उलट तीच त्यांची सर्वात मोठी ताकद बनली. त्यांनी स्वतः अनुभवलेल्या वेदनांमुळेच ते इतरांच्या वेदना समजू शकतात. त्यामुळे ते गरजू विद्यार्थ्यांना मदत करताना केवळ आर्थिक मदतच करत नाहीत, तर त्यांना मानसिक आधारही देतात, आत्मविश्वास देतात. त्यांच्या अथक प्रयत्नांमुळे गावात शिक्षणाबाबत मोठा बदल घडून आला आहे. पूर्वी शिक्षणाकडे दुर्लक्ष करणाऱ्या कुटुंबांमध्ये आता जागरूकता निर्माण झाली आहे. अनेक विद्यार्थी विविध क्षेत्रांमध्ये यशस्वी होत आहेत, आणि त्यांच्या यशामागे संतोष डोंबळे यांचे मार्गदर्शन आहे. त्यांनी उभारलेली संस्था, छत्रपती शाहू महाराज ज्युनिअर कॉलेज ऑफ कॉमर्स आणि एम.सी.डी. न्यू इंग्लिश स्कूल, घाटबोरी या केवळ शिक्षण देणारी संस्था नाही, तर त्या व्यक्तिमत्त्व घडवणारी पवित्रस्थळ आहे. येथे विद्यार्थ्यांना ज्ञानाबरोबरच मूल्ये, संस्कार आणि जीवनदृष्टी दिली जाते. त्यांचे ध्येय अत्यंत उदात्त आहे. गावातील प्रत्येक मुलगा आणि मुलगी शिक्षित, सक्षम आणि स्वावलंबी व्हावी. प्रत्येक विद्यार्थ्याने स्वतःच्या पायावर उभे राहावे, समाजासाठी काहीतरी करावे हीच त्यांची मनापासून इच्छा आहे. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात साधेपणा, नम्रता आणि प्रामाणिकपणा यांचे विलक्षण मिश्रण आहे. त्यांनी कधीही प्रसिद्धीचा मोह धरला नाही. ते शांतपणे, सातत्याने आणि निःस्वार्थ भावनेने आपले कार्य करत राहिले. त्यामुळेच त्यांना समाजात एक सन्माननीय स्थान प्राप्त झाले आहे. त्यांचा जीवनप्रवास आपल्याला शिकवतो की, परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी जिद्द, मेहनत आणि चिकाटी यांच्या बळावर कोणतीही अडचण पार करता येते. त्यांनी स्वतःच्या आयुष्यातून हे सिद्ध केले आहे आणि आज तेच इतरांच्या आयुष्यात रुजवत आहेत. त्यांची प्रेरणादायी वाटचाल अजूनही अविरत सुरू आहे. अजूनही अनेक स्वप्नांना दिशा द्यायची आहे, अनेक विद्यार्थ्यांना उभारी द्यायची आहे. त्यांच्या कार्यामुळे समाजात सकारात्मक परिवर्तन घडत आहे आणि भविष्यातही ते असेच परिवर्तन घडवत राहतील, याची खात्री वाटते. अशा या बहुआयामी प्रेरणादायी आणि असामान्य व्यक्तिमत्त्वाला मनःपूर्वक अभिष्टचिंतन! त्यांच्या पुढील आयुष्यात उत्तम आरोग्य, सुख, समाधान, समृद्धी आणि अखंड यश लाभो हीच अंतःकरणपूर्वक शुभेच्छा.
———————————————
शब्दांकन
संतोष अवसरमोल (पत्रकार/ लेखक)
मु. पो. घाटबोरी, ता. मेहकर, जि. बुलढाणा
मो:- 9689777129
