विष्णु सोंळके : संघर्षाच्या शब्दातून उजळलेला साहित्यिक
विष्णु सोंळके हे केवळ एक साहित्यिक नाव नाही; ते एक अनुभव आहेत, एक जिवंत इतिहास आहेत, आणि समाजाच्या काळोखात उजेड देणारा साहित्यिक आहेत. त्यांच्या जीवनाकडे पाहताना आपल्याला शब्दांपेक्षा अधिक काही दिसते. संघर्षाची जखम, मातीचा सुगंध, कष्टांची शाई, आणि माणुसकीचा श्वास. त्यांच्या लेखणीतून जन्मलेले काही साहित्य हे केवळ कविता, गझल किंवा गीत नाही; ते सामान्य माणसाच्या हृदयातून आलेले हुंकार आहेत, उपेक्षितांच्या वेदनेचे शब्दरूप आहेत, आणि आशेचा निखारा पेटवणारे दीप आहेत. १५ एप्रिल १९५९ रोजी दर्यापूर तालुक्यातील वाठोडा शुक्लैक्ष्वर या छोट्याशा गावात विष्णु सोंळके यांचा जन्म झाला. ही माती शेतकऱ्यांच्या घामाने ओली होती, कष्टांनी रसरसलेली होती. हा जन्म एखाद्या ऐश्वर्यशाली घरात नव्हता, तर शेतकरी आणि शेतमजुरांच्या संघर्षमय जीवनाच्या कुशीत झाला. लहानपणापासूनच त्यांच्या आयुष्याभोवती गरिबीचे सावट होते, पण त्या सावटाखालीही त्यांच्या मनात स्वप्नांचा दीप सतत पेटलेला होता. उपाशीपोटी शाळेत जाणे, अंगावर जुनाट कपडे, आणि मनात मात्र शिक्षणाची, शब्दांची, प्रकाशाची आस हेच त्यांचे बालपण होते. त्यांच्या बालपणातील प्रत्येक दिवस हा संघर्षाचा धडा होता. मातीशी नातं, कष्टांची ओळख आणि श्रमाची प्रतिष्ठा हेच त्यांच्या जीवनाचे पहिले संस्कार बनले. पुढे त्यांच्या कवितांमध्ये जी वेदना दिसते, जी जिद्द जाणवते, ती या बालपणातूनच जन्माला आली. त्यांच्या शब्दांना जो जमिनीचा गंध आहे, तो या मातीचा आहे. त्यांच्या कवितांतील भूक, दारिद्र्य, श्रमिकांचे दु:ख हे कल्पनेतून आलेले नाही, तर अनुभवातून आलेले आहे. १९६० साली कुटुंब अमरावतीत स्थायिक झाले. या शहराने त्यांच्या आयुष्याला नवी दिशा दिली. शिक्षणाचा प्रकाश त्यांच्या मनात अधिक प्रखर झाला. परिस्थिती कठीण होती घरातील आर्थिक अडचणी, जबाबदाऱ्यांचे ओझे, आणि सततचा संघर्ष; पण तरीही त्यांनी शिक्षणाचा मार्ग सोडला नाही. शिक्षण हेच आपल्याला या अंधारातून बाहेर काढेल, हा विश्वास त्यांच्या मनात खोलवर रुजलेला होता. त्यांनी शिकत राहण्याचा निर्णय घेतला, आणि तोच निर्णय त्यांच्या जीवनाचा टर्निंग पॉइंट ठरला. १९८० साली महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळात लिपीक म्हणून रुजू होणे हा त्यांच्या जीवनातील महत्त्वाचा टप्पा ठरला. नोकरीमुळे आयुष्याला थोडी स्थिरता मिळाली, पण शिक्षणाची आस संपली नाही. व्यस्ततेच्या मध्यभागीही त्यांनी बारावी पूर्ण केली आणि पुढे एम.ए. मराठी तसेच एम.ए. अर्थशास्त्र या दोन पदव्या मिळवल्या. हा केवळ शैक्षणिक प्रवास नव्हता, तर आत्मसन्मानाचा, आत्मविश्वासाचा आणि जिद्दीचा प्रवास होता. त्यांच्या या शैक्षणिक प्रगतीतून स्पष्ट होते की, विष्णु सोंळके यांचे जीवन हे न थकणाऱ्या जिद्दाचे प्रतिक आहे. याच काळात त्यांच्या साहित्यिक प्रवासाला खऱ्या अर्थाने दिशा मिळाली. सुप्रसिद्ध गझलकार सुरेश भट यांच्या सहवासात त्यांना साहित्याची नवी दृष्टी मिळाली. “आपले पाय नेहमी जमिनीवर असले पाहिजेत, आणि आपण आयुष्यभर विद्यार्थी असतो,” ही शिकवण विष्णु सोंळके यांच्या जीवनमूल्यांचा पाया बनली. अमरावती आणि नंतर नागपूर येथे जवळपास वीस वर्षे त्यांनी सुरेश भट यांच्या मार्गदर्शनाखाली कविता, गझल आणि गीत लेखनाचा सखोल अभ्यास केला. तांत्रिक शिस्त, भावनिक खोली आणि सामाजिक जाणीव या तिन्हींचा संगम त्यांच्या लेखणीतून घडत गेला. विष्णु सोंळके यांचा साहित्यप्रवास म्हणजे समाजाच्या वेदनेचा दस्तऐवज आहे. त्यांच्या कवितांमध्ये सामान्य माणसाचे दु:ख आहे, पण त्यासोबतच आशेची किरणेही आहेत. उपाशीपोटी झोपणाऱ्या लेकरांचे अश्रू, कष्टाने थकलेल्या हातांचे कंप, अन्यायाने झुकलेली माने, हे सारे त्यांच्या शब्दांत जिवंत होतात. त्यांच्या कवितांमध्ये आक्रोश आहे, पण तो विध्वंसक नाही; तो परिवर्तनाची हाक देणारा आहे. “सामान्य माणूस हाच माझ्या कवितेचा केंद्रबिंदू आहे,” ही भूमिका त्यांनी केवळ मांडली नाही, तर जगली. त्यांच्या गझलांमध्ये प्रेम आहे, पण ते केवळ रोमँटिक नाही; ते माणसावरच्या माणसाच्या जबाबदारीचे प्रेम आहे. त्यांच्या गीतांमध्ये सौंदर्य आहे, पण ते कृत्रिम नाही; ते श्रमाच्या घामात न्हालेलं सौंदर्य आहे. विष्णु सोंळके यांच्या लेखणीला ज्या साधेपणाची, प्रामाणिकतेची आणि गाभ्याची गरज आहे, ती त्यांच्या प्रत्येक रचनेतून जाणवते. साहित्याबरोबरच त्यांचे समाजकार्यही तितकेच व्यापक आणि प्रभावी आहे. राज्य परिवहन महामंडळाच्या माध्यमातून त्यांनी शंभराहून अधिक विद्यार्थ्यांना शिष्यवृत्ती मिळवून दिली. गरजू, होतकरू विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणासाठी त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केले. वृद्ध कलावंतांना आर्थिक सहाय्य मिळावे यासाठी त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. जिल्हा वृद्ध कलावंत मानधन समितीमध्ये केलेले त्यांचे योगदान हे त्यांच्या सामाजिक बांधिलकीचे ठोस उदाहरण आहे. त्यांच्या कार्याची दखल राष्ट्रीय पातळीवरही घेतली गेली. कामगार कल्याण मंडळाचा गुणवंत कामगार कल्याण पुरस्कार, गीत लेखन पुरस्कार, हे सन्मान त्यांच्या कार्याच्या प्रामाणिकतेची साक्ष देतात. मात्र, पुरस्कारांपेक्षा मोठा सन्मान त्यांना समाजाकडून मिळाला, लोकांच्या मनात त्यांनी मिळवलेले स्थान. अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, विदर्भ पातळीवरील साहित्य संमेलन, आकाशवाणी नागपूर, मुंबई दूरदर्शन, या सर्व माध्यमांतून त्यांच्या साहित्याचा प्रसार झाला. संत गाडगेबाबा अमरावती विद्यापीठाच्या अभ्यासक्रमात त्यांच्या कवितांचा समावेश दोन वेळा झाला. पीएच.डी. आणि एम.फिल. स्तरावर त्यांच्या साहित्याचा चिकित्सक अभ्यास झाला, हे त्यांच्या लेखनाच्या गहराईचे आणि सामाजिक मूल्याचे द्योतक आहे. शिवटेकडी, अमरावती येथे महानगरपालिका आयुक्त डॉ. चंद्रकांत गुडेवार यांच्या हस्ते मनपा वतीने लावलेली शहरातील वैभवशाली कविता हे त्यांच्या साहित्यिक योगदानाचे प्रतीक ठरले. शिलालेखासाठी केलेला खर्च हा केवळ आर्थिक आकडा नाही, तर त्यांच्या शब्दांना समाजाने दिलेला सन्मान आहे. त्यांचे जीवन आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देते. गरिबी, संघर्ष आणि मर्यादा या अडथळे नाहीत, तर त्या आपल्याला घडवणाऱ्या शाळा आहेत. शिकण्याची वृत्ती, देण्याची तयारी आणि समाजाशी नातं जोडून ठेवण्याची जाणीव असेल, तर कोणताही अंधार कायमचा राहत नाही. त्यांच्या शब्दांतून मानवतेचा संदेश वाहतो, संघर्षातून उमटलेली आशा दिसते, आणि माणसाच्या माणूसपणावरचा विश्वास दृढ होतो.
आजच्या काळात, जिथे साहित्य अनेकदा बाजाराच्या चौकटीत अडकते, तिथे विष्णु सोंळके यांचे लेखन सामाजिक बांधिलकीची आठवण करून देते. साहित्य हे केवळ सौंदर्यदृष्टी नसून, ते सामाजिक जबाबदारी आहे हा संदेश त्यांच्या प्रत्येक रचनेतून मिळतो. त्यांच्या लेखणीने समाजाला आरसा दाखवला, आणि त्या आरशात दिसणारे वास्तव स्वीकारण्याची ताकद दिली. त्यांच्या कवितांमध्ये जेव्हा श्रमिक बोलतो, तेव्हा तो केवळ स्वतःचे दु:ख सांगत नाही; तो समाजाला विचारतो, “माझ्या वेदनेची नोंद कुठे आहे?” आणि तेथेच विष्णु सोंळके यांची लेखणी उत्तर देते. त्यांच्या शब्दांतून केवळ प्रश्न उभे राहत नाहीत, तर संवेदनशील माणूस घडतो. त्यांच्या कवितांचा आशय हा काळाच्या पुढे जाणारा आहे. आजची सामाजिक विषमता, वाढती आर्थिक दरी, श्रमिकांचे प्रश्न, ग्रामीण आणि शहरी संघर्ष हे सारे त्यांच्या लेखनात खोलवर उमटलेले दिसतात. त्यांनी कधीही अलंकारिक शब्दांच्या झगमगाटात वास्तव लपवले नाही. उलट, साध्या शब्दांतून त्यांनी वास्तव अधिक तीव्र केले. विष्णु सोंळके यांचे जीवन आणि साहित्य हे पुढच्या पिढीसाठी दीपस्तंभासारखे आहे. संघर्षातूनही सृजन शक्य आहे, वेदनेतूनही कविता जन्माला येऊ शकते, आणि साध्या माणसाचे जीवनही साहित्याचा महान विषय ठरू शकते, हे त्यांनी आपल्या आयुष्याने सिद्ध केले. म्हणूनच विष्णु सोंळके हे केवळ एक साहित्यिक नाव नाही; ते एक मूल्यव्यवस्था आहेत, एक विचारधारा आहेत, आणि समाजाच्या अंधारात सतत उजळणारा प्रज्वलित दीप आहेत.
——————————————-
संतोषजनक लेखणीतून….
संतोष अवसरमोल (पत्रकार/ लेखक)
मु. पो. घाटबोरी, ता. मेहकर, जि. बुलढाणा
मो:-9689777129
