शब्दांना कोंदण देणारी प्रकाशनसंस्कृती : ज्योती कपिले

शब्दांना कोंदण देणारी प्रकाशनसंस्कृती : ज्योती कपिले

मराठी साहित्यविश्वात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात की, त्यांच्या कार्याचा प्रभाव केवळ वैयक्तिक यशापुरता मर्यादित राहत नाही. ते एक चळवळ निर्माण करतात, नवी दिशा दाखवतात, आणि पुढच्या पिढीच्या साहित्यिक प्रवासासाठी मार्ग प्रशस्त करतात. लेखन, प्रकाशन, पत्रकारिता आणि सामाजिक क्षेत्रातील कार्य या सर्वांचा समन्वय साधत सातत्याने कार्यरत असलेल्या ज्योती कपिले या अशाच एक महत्त्वाच्या व्यक्तिमत्त्व आहेत. कविता, कथा, ललित लेखन, अनुवाद, संपादन, पत्रकारिता, बालसाहित्य, प्रकाशन आणि सामाजिक उपक्रम या सर्व क्षेत्रांत त्यांनी आपला ठसा उमटवला आहे. त्यांच्या साहित्यिक आणि प्रकाशन प्रवासाला केवळ शब्दांचा सौंदर्यात्मक विस्तार नव्हे, तर समाजमन समजून घेणे, बालमन घडवणे आणि वाचनसंस्कार रुजवणे हेही ध्येय आहे. साहित्य ही फक्त भावनांचे सौंदर्य नसून सामाजिक वास्तवाचे भान देणारे माध्यम आहे, हा विचार ज्योती कपिले यांनी आपल्या संपूर्ण कार्यातून अधोरेखित केला आहे. त्यांच्या लेखनात आणि प्रकाशनात आशयाची स्पष्टता, मूल्यांची जाण आणि वाचकांशी प्रामाणिक संवाद दिसून येतो. त्यामुळे त्या आज केवळ लेखिका म्हणून नव्हे, तर संवेदनशील प्रकाशक, संघटक आणि सामाजिक भान जपणारी व्यक्तिमत्त्व म्हणून ओळखल्या जातात. नाशिकच्या निसर्गरम्य पण संस्कारक्षम वातावरणात ज्योती कपिले यांचा जन्म झाला. साधेपणा, माणुसकी, कष्टाचे महत्त्व, नात्यांमधील आपुलकी ह्या आईवडिलांच्या संस्कारांचा ठसा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वावर लहानपणापासून उमटला. सध्या त्या ठाणे येथे वास्तव्यास असल्या, तरी त्यांच्या लेखनात ग्रामीण आणि निमशहरी जीवनातील अनुभव प्रखरपणे जाणवतात. मातीशी जडलेले नाते, परंपरेचे महत्त्व आणि आधुनिकतेकडे डोळसपणे पाहण्याची क्षमता ही त्यांच्या लेखनाची खास वैशिष्ट्ये आहेत. ज्योती कपिले यांनी बी.ए. (अर्थशास्त्र) आणि बी.ए. (पत्रकारिता) ही पदवी प्राप्त केली आहे. अर्थशास्त्रातून त्यांनी समाजरचनेचे सूक्ष्म भान आत्मसात केले, तर पत्रकारितेतून निष्पक्ष निरीक्षणाची शिस्त शिकली. या दोन्ही अभ्यासक्रमांचा परिपक्व परिणाम त्यांच्या लेखनात दिसतो. वाचता वाचता कळत नकळतपणे लिहू लागलेल्या ज्योती कपिले आपल्या लेखक होण्याचे श्रेय आपल्या आईवडिलांना, वर्तमानपत्र, मासिकं आणि वाचनालयांना देतात. त्यांच्या लिखाणात भावनांचा समृद्ध प्रवाह आहे, पण त्या भावुकतेत वाहून न जाता त्यांनी त्यात वास्तवाचे भान राखलेले आहे. प्रश्न विचारण्याची, निरीक्षण नोंदवण्याची आणि निष्कर्ष मांडण्याची पत्रकारितेची शिस्त त्यांच्या साहित्याला वजन आणि विश्वासार्हता देते. कवितेला आपली ‘प्रिय सखी’ मानणाऱ्या ज्योती कपिले यांची ओळख केवळ कवयित्री किंवा लेखिका म्हणून मर्यादित नाही. तर त्या कवयित्री, कथालेखिका, ललित लेखक, अनुवादक, स्तंभलेखिका, संपादक, मुक्त पत्रकार, प्रकाशक, युट्युबर आणि ब्लॉगर या सर्व भूमिकांत सातत्याने सक्रिय आहेत. या सर्व भूमिका त्या स्वतंत्रपणे नव्हेतर एकमेकांना पूरक अशा पद्धतीने निभावतात. त्यामुळे त्यांचे कार्य विखुरलेले न राहता एकसंध, दिशादर्शक आणि सामाजिक परिणामकारक ठरते. पत्रकारितेत त्यांनी विविध वृत्तपत्रे, मासिके आणि दिवाळी अंकांमधून लेखन केले आहे. लोकसत्ता, महाराष्ट्र टाइम्स, मुंबई तरुण भारत, नवशक्ती, प्रहार यांसारख्या नामांकित वृत्तपत्रांतून त्यांचे लेख , सदर प्रसिद्ध झालेले आहेत. समाजातील घडामोडी, स्त्री-प्रश्न, बालसाहित्य, सांस्कृतिक व साहित्यिक प्रवाह, सामाजिक समस्या आणि विचारवंतांच्या मतांवर त्यांनी सतत लेखन केले. ‘द ग्लोबल टाइम्स’ या वृत्तपत्रात लहान मुलांसाठी “बाल कट्टा” ही पुरवणी त्यांनी यशस्वीपणे चालवली. मुलांशी संवाद साधणारी, विचारांना चालना देणारी, प्रश्न विचारण्यास प्रवृत्त करणारी ही लेखनशैली विशेष लक्षवेधी ठरली.
साहित्यनिर्मिती करत असतानाच त्यांनी करोना काळात साहित्य चळवळ जिवंत ठेवण्याचा प्रयत्न किंवा हेतूनेच ‘ज्योत’ हे ई-मासिक अस्तित्वात आले. हे मासिक केवळ साहित्य छापणारे व्यासपीठ न राहता, नवोदित कवी, लेखक आणि बालसाहित्यिकांसाठी एक वैचारिक, सर्जनशील आणि प्रोत्साहक व्यासपीठ ठरले. नव्या आवाजांना संधी देण्याची त्यांची भूमिका विशेष उल्लेखनीय आहे. ‘ज्योत’ हे मासिक वाचनसंस्कार रुजवणारे, वैचारिक सक्षमीकरण करणारे आणि बालसाहित्यिकांना व्यासपीठ देणारे माध्यम आहे. लेखिका म्हणून त्यांचा साहित्यिक ठेवा अत्यंत समृद्ध आहे. ‘प्रिय सखी’ आणि ‘मनमुक्ता’ हे कवितासंग्रह त्यांच्या भावविश्वाची साक्ष देतात. ‘मनभावन’ आणि ‘मोगरा फुलला’ हे ललित लेखसंग्रह मानवी नात्यांतील सूक्ष्म भावना, आठवणी आणि अनुभव मांडतात. मात्र त्यांचे सर्वात मोठे योगदान बालसाहित्याच्या क्षेत्रात आहे. ‘गंमत कोडी’, ‘सांगा लवकर सांगा’, ‘राघोबा नि वाघोबा’, ‘कोडी झाली नाटुकली’,‘पैचान कौन?’,‘ते आब्याचे दिवस’, ‘मदतीचा हात’, ‘तिळा तिळा दार उघड’ यांसारखी पुस्तके केवळ मनोरंजन करणारी नसून मूल्यशिक्षण देणारी आहेत. मुलांच्या मनावर संस्कार करणारे, विचारांना चालना देणारे हे साहित्य आहे. त्यांच्या बालसाहित्याची दखल इतर भाषांतही घेतली गेली आहे. त्यांच्या काही पुस्तकांचे गुजराती, कन्नड आणि हिंदी भाषांमध्ये अनुवाद झाले आहेत. यामुळे मराठी बालसाहित्याची व्याप्ती प्रादेशिक मर्यादेपलीकडे जाऊन व्यापक झाली आहे. डॉ . सूर्यबाला आणि शरद जोशी यांच्या कथांचे हिंदीहून मराठीत अनुवाद करून त्यांनी अनुवाद साहित्यालाही महत्त्वाचे योगदान दिले आहे. तसेच साहित्य अकादमी पुरस्कारप्राप्त लेखक एकनाथ आव्हाड यांच्या साहित्यप्रवासावर आधारित ‘दापुर ते दिल्ली’ हा संदर्भग्रंथ त्यांनी संपादित केला आहे, जो अभ्यासकांसाठी मोलाचा ठरतो शिवाय त्यांच्या प्रत्येक पुस्तकाला, सामाजिक कार्याला वेळोवेळी विविध मान्यवर राज्यस्तरीय संस्थेच्या साहित्य आणि सामाजिक पुरस्कारांनी सन्मानित केलं गेलं आहे. लेखिका म्हणून कार्यरत असतानाच त्यांनी अचानकपणे प्रकाशन क्षेत्रात प्रवेश केला, आणि तोही अत्यंत विचारपूर्वक! सुरुवातीला एका मासिकाच्या शक्यतेचा अभ्यास करताना त्यांनी प्रकाशन क्षेत्राची सखोल चौकशी केली. जरी ते मासिक प्रत्यक्षात येऊ शकले नाही, तरी त्या प्रक्रियेतून त्यांच्या आयुष्याला निर्णायक वळण मिळाले. त्यांच्या मनात ठाम निश्चय होता की, स्वतःची पुस्तकं स्वतः प्रकाशित केली तर पुस्तकाच्या निर्मिती प्रक्रियेवर संपूर्ण नियंत्रण राहील, लेखकांना न्याय मिळेल, आणि वाचकांपर्यंत दर्जेदार साहित्य पोहोचवता येईल. या निर्णयामागे कुटुंबाचा, विशेषतः पतीचा “स्वतःच्या पायावर उभं रहा” हा मार्गदर्शक विचार महत्त्वाचा ठरला. सर्व बाजूंनी विचार करून त्यांनी स्वतःची प्रकाशन संस्था स्थापन केली आणि तिला जेके मीडिया असे नाव दिले. २५ डिसेंबर २०१३ रोजी जेके मीडियाचा शुभारंभ झाला आणि त्याच दिवशी त्यांच्या ‘मनमुक्ता’ या काव्यसंग्रहाचे प्रकाशन झाले. हा दिवस त्यांच्या जीवनातील एक मैलाचा दगड ठरला. प्रकाशन व्यवसाय सुरुवातीपासूनच आव्हानात्मक असतो. मुद्रण खर्च, वितरण व्यवस्था, आर्थिक गणिते, लेखक आणि वाचक यांच्यातील संतुलन या सगळ्या बाबींमध्ये संतुलन साधणे आवश्यक असते. ज्योती कपिले यांनी या सर्व आव्हानांना तडजोड न करता सामना केला. ओळखीचे मुद्रक, साहित्यिक मित्रमैत्रिणींचा विश्वास, कुटुंबाचे भक्कम सहकार्य आणि आधीचा अनुभव या सर्वांच्या बळावर त्यांनी प्रकाशनाचा प्रवास यशस्वीरीत्या पुढे नेला. अडचणी आल्या, पण त्या शिकवण देणाऱ्या ठरल्या. आज दहा वर्षांत जेके मीडियाने ६० + पुस्तकांचे प्रकाशन केले आहे. विशेषतः बालसाहित्यावर संस्थेचा जास्त भर आहे. “मुलांच्या हातात पुस्तकं असणं ही सामाजिक गरज असून मुलांनी पुस्तकं वाचावी असं जर पालकांना वाटलं तर आधी पालकांच्या हाती पुस्तक असायला पाहिजे या विचारावर त्या ठाम आहेत. आणि हाच विचार त्यांच्या प्रकाशन धोरणामागे सुद्धा आहे.” जेके मीडियाकडून प्रकाशित झालेल्या अनेक पुस्तकांना राज्यस्तरीय आणि राष्ट्रीय पुरस्कार लाभले आहेत. डॉ. विजया वाड यांच्या ‘चला वाचूया’ या उपक्रमासाठी बालसाहित्य प्रकाशित करण्याचा सन्मानही या संस्थेला मिळाला आहे. साहित्य, प्रकाशन आणि सामाजिक बांधिलकी हे त्यांच्या कार्याचे महत्त्वाचे अंग आहेत. त्या ज्योती फाउंडेशन (रजि.), मुंबई यांच्या संस्थापक अध्यक्ष आहेत. या संस्थेमार्फत साहित्यिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक उपक्रम सातत्याने राबवले जातात. नॅशनल लायब्ररीच्या सहकार्याने ‘अंकुर बालकट्टा’ या उपक्रमांतर्गत दर महिन्याला वाचनसंस्कार वर्ग, कथाकथन, संवादात्मक उपक्रम घेतले जातात. शाळांमध्ये पुस्तकदान, गांधीविचारांवर आधारित काव्यस्पर्धांचे आयोजन, बालसाहित्य संमेलनांमधील सहभाग यांमधून त्यांनी समाजाशी आपली नाळ घट्ट जोडली आहे. आकाशवाणी मुंबई, रेडिओ विश्वास नाशिक तसेच विविध दूरदर्शन वाहिन्यांवर त्यांच्या मुलाखती, कथा आणि कविता प्रसारित झाल्या आहेत. वाचनसंस्कार, महिलांचे सक्षमीकरण, बालमनाचा विकास, साहित्याची सामाजिक भूमिका यांवरील त्यांची व्याख्याने अनेकांना विचार करायला भाग पाडतात. त्यांच्या कार्यामुळे लेखक, वाचक आणि बालसाहित्यिकांमध्ये आत्मविश्वास निर्माण झाला आहे. ज्योती कपिले यांचा प्रवास हा यशाच्या मोजमापापुरता मर्यादित नाही. तो संघर्षाचा, शिकण्याचा, उभं राहण्याचा आणि इतरांनाही उभं करण्याचा प्रवास आहे. लेखिका, प्रकाशक, संघटक आणि सामाजिक कार्यकर्ती म्हणून त्यांनी दाखवलेली सातत्यपूर्ण बांधिलकी त्यांना मराठी साहित्यविश्वातील एक समग्र, विश्वासार्ह आणि प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व ठरवते. शब्दांमधून संस्कार पेरणारी आणि कृतीतून विचार जगणारी, आजच्या काळात विशेष महत्त्वाची ठरलेली ही लेखिका, आपल्याला मिळालेल्या ‘लिखाण’ ह्या दैवी देणगीबाबत ईश्वराप्रती अत्यंत कृतज्ञ आहे. या लेखात शब्द, प्रवाह, पत्रकारिता,भाषा, भावार्थ आणि सर्जनशीलता यांचा समन्वय आहे, त्यामुळे तो वाचकांसाठी आकर्षक, सखोल आणि प्रेरणादायी आहे.

—————————————–
संतोषजनक लेखणीतून….✍️
संतोष अवसरमोल (पत्रकार/लेखक)
मु+पो.घाटबोरी, ता. मेहकर, जि. बुलढाणा
मो:-9689777129