शब्दांच्या धाग्यांनी आयुष्याची जुळवली ‘उसवण’ : देविदास सौदागर

शब्दांच्या धाग्यांनी आयुष्याची जुळवली ‘उसवण’ : देविदास सौदागर

आयुष्य म्हणजे एक जाळी आहे, जिथे प्रत्येक धागा आपल्या भावना, वेदना, स्वप्ने आणि आशांनी विणलेला असतो. काही धागे हलके असतात, काही घट्ट; काही कधी फक्त वळण घेतात, तर काही आपल्या हृदयाला हात घालून सरळ आत खोलवर पोहोचतात. ही जाळी सहज दिसत नसते, पण जर तुम्ही त्यात सावध नजरेने पाहिले, तर प्रत्येक धाग्यात लपलेले संघर्ष, हसू, अश्रू आणि मानवतेची गोडी तुम्हाला उमगते. शब्द हे त्या धाग्यांचे सूक्ष्म कण असतात, ज्या धाग्यांमध्ये जीवन स्वतःच्या रंगाने न्हालते, आणि ज्या शब्दांमध्ये माणसाच्या आत्म्याचा साक्षात्कार होतो. तुळजापूरच्या एका साध्या शिंपी कुटुंबात जन्मलेला देविदास महादेव सौदागर हा त्या शब्दांच्या जाळ्याचा अत्यंत कुशल विणकार आहे. त्याच्या लेखनातून उगम पावलेली प्रत्येक कथा, प्रत्येक वाक्य, प्रत्येक शब्द समाजातील वेदना, संघर्ष, आशा आणि मानवी संवेदनांची अमूर्त प्रतिमा उभे करतो. त्याचे शब्द इतके सजीव असतात की वाचक फक्त वाचत नाही; तो त्या वेदनेत सामील होतो, त्या संघर्षात स्वतःला शोधतो, आणि त्या जिवंत अनुभूतीतून स्वतःला बदलतो. २३ जानेवारी १९९० रोजी जन्मलेला देविदास सौदागर हे साध्या शिंपी घराण्यात वाढला. उन्हापाउसाचे चटके सहन करत आयुष्याने त्याला पहिल्यापासूनच अडचणींच्या कसोट्यावर तपासले. देविदासची कथा ही फक्त एका व्यक्तीची नाही; ती मराठवाड्याच्या मातीच्या, शिंपी घराण्यांच्या, शेतकरी आणि शेतमजूरांच्या संघर्षाची, स्वप्नांची आणि आत्मविश्वासाची कथा आहे. बालपणातली आठवण ही संघर्षाने भरलेली, कष्टांनी न्हाललेली आणि स्वप्नांनी उजळलेली होती. घरात टीव्ही, रेडिओ किंवा कोणतीही मनोरंजनाची साधने नव्हती; तरीही लहानपणापासून वाचनाची गोडी त्याच्या मनात रुजली होती. अण्णाभाऊ साठे, भालचंद नेमाडे, आसाराम लोमटे यांसारख्या लेखकांच्या पुस्तकांनी त्याच्या आयुष्याला दिशा दिली. दुसऱ्यांचे दुःख, संघर्ष वाचताना त्याला हे जाणवले की केवळ अनुभव आणि संघर्ष व्यक्त करण्यासाठी, लोकांच्या आयुष्याशी जोडलेले कथा सांगणे आवश्यक आहे. त्याच्या मनात एक ठाम निर्णय झाला: “जर मी लिहितो, तर समाजातील वेदना, गरीबांच्या हालचाली, संघर्ष लोकांपर्यंत पोहचतील. माझे शब्द त्यांचे जीवन उभे करतील.” हे त्याचे पहिले, सूक्ष्म पण ठाम वचन होते, एक लेखनाचे वचन, जे आयुष्यभर टिकून राहिले.
देविदासचे बालपण अत्यंत साधे आणि कष्टाचे होते. घरातील परिस्थिती अशी की बारावीपर्यंत नियमित महाविद्यालयात जाणे कठीण झाले. पोटाचे प्रश्न, घरातील जबाबदाऱ्या, आर्थिक तंगी हे सर्व देविदासच्या आयुष्याचा भाग होते. तरीही, प्रत्येक क्षण, प्रत्येक दुःख त्याला शिकवण देत असे. घरात दिवसा काम, संध्याकाळी अभ्यास आणि रात्री उशिरापर्यंत कवितेचे पानं, अशा कठीण आणि संयमित जीवनाने त्याला आत्मनिर्भर बनवले. त्यांनी टेलरिंगचा व्यवसाय सुरू केला, काही वर्षे वसतिगृहात शिपाई म्हणून काम केले, आणि रोजच्या कामात, घरातील जबाबदाऱ्या सांभाळताना त्यांनी आपल्या मनातील साहित्यिक जिव्हाळा जपला. प्रत्येक सिलाईच्या ओळीमध्ये त्याने स्वतःच्या आयुष्याची आणि समाजातील वास्तविकतेची कथा गुंफली. प्रत्येक कपड्याच्या फाड्यातून त्याला मानवतेच्या वेदनांचा आभास होत असे, आणि त्या अनुभवांनी त्याच्या मनातील शब्दांची जाळी घट्ट होत गेली.
मुक्त विद्यापीठातून एम.ए. (इतिहास) पूर्ण करताना त्यांनी सिद्ध केले की शिकण्याची ताकद फक्त पुस्तकात नाही; ती अनुभव, संघर्ष आणि जीवनातील वास्तवातून मिळते. इतिहासाच्या प्रत्येक पानात त्यांनी समाजाच्या वेदना, लोकांच्या परिस्थितीचा अभ्यास केला आणि आपल्या लेखनात त्याचा प्रखर, संवेदनशील आणि वास्तववादी भाव उमटवला. देविदास सौदागर यांचे लेखन समाजाची दर्पणप्रतिमा आहे. त्यांच्या प्रत्येक कवितेत, कथेत आणि कादंबरीत आपण जिवंत मानवता पाहतो. त्यांच्या कवितासंग्रहांमध्ये “कर्णाच्या मनातलं” आणि “काळजात लेण्या कोरताना” अशा लेखनातून जीवनातील सुख-दुःख, वेदना, संघर्ष, आशा आणि अंतर्मनातील संवाद उभे राहतात. पण काही गोष्टी कवितेत सांगता येत नाहीत. घरातील संघर्ष, व्यवसायातील बदल, शेतकरी आणि शिंपींचे आयुष्य हे कवितेत बसत नव्हते. त्यामुळे देविदासला ठरवावे लागले की कादंबरी लिहिणे आवश्यक आहे. याच विचारातून जन्मली “उसवण” कादंबरी. ही फक्त कथा नाही; ही हजारो हातांच्या मेहनतीची, पारंपरिक शिंपी व्यवसायातील बदलाची आणि ग्रामीण महाराष्ट्रातील वास्तवाची कथा आहे. रेडीमेड कपड्यांच्या बाजारपेठेत वाढ, यांत्रिकीकरण, ऑनलाइन मार्केटिंग, आणि पारंपरिक शिल्पकलेवर होणारा परिणाम हे सर्व त्यांनी अत्यंत मार्मिक आणि वास्तववादी पद्धतीने मांडले. वाचक फक्त वाचत नाही; तो त्या संघर्षात सामील होतो, त्या वेदनेत सहभागी होतो आणि त्या शब्दांत स्वतःची ओळख शोधतो. “उसवण” मध्ये फक्त कथा नाही; शेतकरी, शेतमजूर, बेरोजगार तरुण आणि त्यांच्या कुटुंबातील संघर्षाचे वास्तव हृदयाला भिडणाऱ्या शब्दात मांडले आहे. वाचक त्यांच्या कथेत स्वतःला शोधतो, त्यांच्या वेदनांमध्ये स्वतःचा प्रतिबिंब पाहतो. अनेक तरुण, ज्यांना रोजगार नाही, ज्यांना सामाजिक अडचणी आहेत, ज्यांच्या पिकांना योग्य भाव मिळत नाही, त्यांचे जीवन देविदासच्या कथेतून प्रतिबिंबित होते. देविदास सौदागर यांना त्यांच्या लेखनासाठी अनेक पुरस्कार मिळाले, साहित्य अकादमी युवा पुरस्कार २०२४, यशवंतराव चव्हाण स्मृती युवा गौरव पुरस्कार २०२४, लक्षवेधी लेखक पुरस्कार २०२३, राज्यस्तरीय युगप्रवर्तक साहित्य पुरस्कार २०२४, प्रा. सुग्राम पुल्ले साहित्य पुरस्कार २०२५ आणि इतर गौरव. हे पुरस्कार फक्त सन्मान नाहीत; हे त्यांच्या संघर्ष, मेहनत, निष्ठा आणि समाजातील वेदना मांडण्याच्या क्षमतेचे प्रतीक आहेत. देविदास सौदागर हे फक्त लेखक नाहीत; ते समाजाचे दर्पण, संघर्षाचे दस्तावेज आणि ग्रामीण महाराष्ट्राच्या हृदयातील आवाज आहेत. त्यांच्या लेखनातून वाचकाला फक्त साहित्याचा आनंद नाही; समाजातील सत्य, संघर्षाची जाणीव आणि मानवतेचा संदेश मिळतो. त्यांचे जीवन हे शिकवते की जिथे संसाधने कमी होती, जिथे बालपण संघर्षात गेले, तिथूनही सतत वाचन, लेखन आणि समाजाची जाणीव जपून, एक युवा लेखक आपले अस्तित्व निर्माण करू शकतो. देविदास सौदागर यांचे जीवन हे साध्या परिस्थितीत जन्मलेल्या प्रत्येक तरुणासाठी प्रेरणा आणि आशेचा संदेश आहे. त्यांच्या शब्दांतून मिळणारा संदेश हेच आहे. संघर्षात जिंकलेले जीवन, मेहनतीत घडलेले भविष्य, आणि संवेदनशीलतेतून निर्माण झालेले साहित्य समाजाला उजळवू शकते. देविदास सौदागर यांचे जीवन आणि लेखन ही प्रेरणा आहे, ज्यातून प्रत्येक वाचक, प्रत्येक तरुण आणि प्रत्येक संघर्षशील व्यक्ती उद्दीपित, संवेदनशील आणि प्रेरित होऊ शकतो.
———————————————

शिंप्यांच्या पोराने साहित्यिक अकादमीत कोरले नाव

कधी कधी आयुष्य एखाद्या साध्या हातात सूई-दोरा देतं आणि त्याच हातातून शब्दांचा इतिहास विणला जातो. कधी काळाच्या काठावर उभा असलेला माणूस आपल्या घामाच्या थेंबांनीच भविष्य लिहितो. अशीच ही कथा आहे जिथे शिवणकामाच्या टाक्यांतून शब्द जन्माला येतात आणि शब्दांच्या धाग्यांनी अखंड आयुष्य जोडले जाते. शिंप्यांच्या पोरांनी साहित्यिक अकादमीत नाव कोरण्याची ही गोष्ट आहे; केवळ यशाची नाही, तर जगण्याच्या जिद्दीची, अपार कष्टांची आणि न झुकणाऱ्या आत्मविश्वासाची आहे.
देविदास महादेव सौदागर यांचा जीवनप्रवास सहजसोप्या वाटेने गेलेला नाही. इयत्ता दहावीपर्यंत त्यांचे शिक्षण सलग झाले, मात्र त्या शिक्षणामागेही अनेक अडचणींच्या सावल्या होत्या. आठवी ते दहावीपर्यंत त्यांना रात्रशाळेत शिक्षण घ्यावे लागले. पुढे बारावीला नियमित महाविद्यालयात जाणे शक्य झाले नाही. घरची परिस्थिती बेताची होती; पोटासाठी काहीतरी करणे अपरिहार्य होते. त्यामुळे त्यांनी टेलरिंगचे काम स्वीकारले. शिवणयंत्रावर कपडे शिवताना, प्रत्येक टाक्यासोबत आयुष्यही पुढे सरकत होते. काही काळ त्यांनी वसतिगृहात शिपाई म्हणून काम केले. दिवसभर कष्टाची कामे, संध्याकाळी थकलेले शरीर आणि तरीही मनाच्या आत कुठेतरी जपलेली वाचन-लेखनाची ओढ हा त्यांचा रोजचा संसार होता. परिस्थितीने त्यांना थांबवण्याचा प्रयत्न केला, पण त्यांच्या मनातील जिद्द कधीच थांबली नाही. पुढे मुक्त विद्यापीठाच्या माध्यमातून त्यांनी एम.ए.चे शिक्षण पूर्ण केले. हे शिक्षण त्यांच्या वैचारिक जडणघडणीचा महत्त्वाचा टप्पा ठरले. वाचनाची आवड त्यांना लहानपणापासूनच होती. मिळेल ते वाचायचे, जमेल तसे पुस्तके आणायची. अण्णाभाऊ साठे हे त्यांचे आवडते लेखक. त्यांच्या लेखनातून समाजातील दुःख, शोषण, संघर्ष आणि माणसाच्या जगण्यातील वास्तव देविदास यांच्या मनात खोलवर रुजले. वाचनाने त्यांच्या संवेदनशीलतेला धार मिळाली. हळूहळू त्यांनी कविता लिहायला सुरुवात केली. शब्दांतून मनात साठलेली अस्वस्थता, वेदना आणि आशा व्यक्त होऊ लागल्या. मात्र काही गोष्टी कवितेत मावत नव्हत्या. घरातील हाल, बदलत्या काळात अडचणीत सापडलेला शिंपी व्यवसाय, पारंपरिक कारागिरांचे कोलमडते जगणे या सगळ्याला मोठ्या पटाची गरज होती. तेव्हा त्यांनी कादंबरी लिहिण्याचा निर्धार केला. आणि त्या निर्धारातूनच जन्माला आली “उसवण”.
“उसवण” ही केवळ कादंबरी नाही; ती पारंपरिक पद्धतीने शिवणकाम करणाऱ्या कारागिरांच्या आयुष्यात आलेल्या बदलांची, वेदनांची आणि संघर्षांची नोंद आहे. रेडीमेड कपड्यांची वाढती खरेदी, बाजारपेठेतील बदल आणि त्यातून निर्माण झालेले संकट यांचे वास्तववादी चित्रण या कादंबरीत आढळते. वाचक ही कथा फक्त वाचत नाही, तर ती अनुभवतो. कारागिरांच्या वेदना, त्यांचा संघर्ष आणि त्यांची जिद्द शब्दांच्या पलीकडे जाऊन मनाला भिडते. २०२४ साली “उसवण” कादंबरीला साहित्य अकादमी युवा पुरस्कार मिळाला आणि देविदास सौदागर यांचे नाव साहित्यवर्तुळात ठळकपणे चर्चेत आले. हा सन्मान फक्त एका पुस्तकाचा नव्हता, तर एका संपूर्ण जीवनप्रवासाचा गौरव होता. कवी म्हणून देविदास यांनी याआधीच आपली ओळख निर्माण केली होती. साळुंखे यांच्या लोकायत या विवेकविचार प्रकाशन संस्थेकडून प्रकाशित झालेला “काळजात लेण्या कोरताना” हा कवितासंग्रह त्याचे उदाहरण आहे. या संग्रहाला भालचंद नेमाडे यांसारख्या जाणत्या साहित्यिकाने गौरवले; यातून सौदागर यांच्या लेखणीचा पोत, प्रामाणिकपणा आणि सामाजिक जाण प्रकर्षाने दिसून येते.

———————————————

संतोषजनक लेखणीतून….✍️
संतोष अवसरमोल (पत्रकार/लेखक)
मु+पो.घाटबोरी, ता. मेहकर, जि. बुलढाणा
मो:-9689777129