कवयित्रीच्या शब्दांत प्रतिबिंबित समाज: प्राचार्य डॉ. शोभा रोकडे

कवयित्रीच्या शब्दांत प्रतिबिंबित समाज: प्राचार्य डॉ. शोभा रोकडे

मराठी साहित्याचा इतिहास हा केवळ काव्यरचनांचा किंवा पुस्तकांचा इतिहास नाही; तो समाजाच्या अंतःकरणाचा, त्यातील वेदनांचा , संघर्षाचा आणि परिवर्तनाच्या ध्यासाचा इतिहास आहे. प्रत्येक काळात काही प्रतिभावंत लेखक, कवी आणि कवयित्री अशा उभ्या राहिल्या की ज्यांनी आपल्या लेखनातून काळाशी संवाद साधला, आणि आपापल्या शब्दशिल्पातून वाचकांच्या अंतःकरणावर अमिट ठसा उमटवित समाजाला आरसा दाखवला आणि माणसाला स्वतःकडे पाहायला भाग पाडले. विदर्भाच्या साहित्यपरपंरेत डॉ. शोभा इंद्रभान रोकडे यांनीही आपल्या लौकिकतेचा ठसा इतिहासाच्या सोनेरी पानावर नोंदविला आहे. आज त्यांचे नाव मराठी साहित्यविश्वात विशेष आदर आणि सन्मानाने घेतले जाते. त्यांच्या लेखनाची वैशिष्ट्ये केवळ शब्दांच्या सौंदर्यापुरती मर्यादित नाहीत; ती भावविश्वाचा आरसा, समाजाचा आरसा आणि अंतःकरणाचा आरसा आहेत. त्यांच्या कवितेत पारदर्शकता, तरलता, निर्मळता आणि सामाजिक संवेदनांची जाणीव अप्रतिम स्वरूपात एकत्र येते. स्त्री, माती, प्रेम, सृजन आणि सामाजिक वेदना यांचा संगम त्यांच्या लेखनामध्ये स्पष्टपणे दिसतो. त्यांच्या शब्दशिल्पातून वाचकाला फक्त वाचनाचा आनंद नाही, तर विचारांचा धक्का, सामाजिक सचोटीची जाणीव आणि अंतःकरणाची हलचल देखील अनुभवायला मिळते. आज मराठी साहित्यविश्वात व्यासपीठांची संख्या वाढली आहे, पुस्तकांची रेलचेल वाढली आहे आणि पुरस्कारांची चमक दिसू लागली आहे, तरी अशा काळात डॉ. शोभा रोकडे यांचे लेखन साहसिक, निर्भीड आणि समाजाला प्रत्यक्ष आव्हान देणारे ठरते. त्यांच्या लेखनामध्ये व्यवस्थेला, पितृसत्तेला, आणि सामाजिक दांभिकतेला थेट भिडणे स्पष्ट दिसते. त्यांच्या शब्दांमधील साहस, निर्भीडता आणि सामाजिक जबाबदारीची ताकद वाचकाला शब्दशः भासते. कवयित्री डॉ. शोभा रोकडे यांचा जन्म ग्रामीण आणि मध्यमवर्गीय वातावरणात झाला. बालपणातच त्यांनी समाजाची कठोर, विडंबनात्मक बाजू अनुभवली. त्या काळात स्त्रियांवरील अन्याय, मुलींवरील दुर्लक्ष, गरिबी, अंधश्रद्धा आणि सामाजिक असमानता यांचा प्रभाव त्यांच्या आयुष्यावर स्पष्ट दिसत होता. या अनुभवांनी त्या खचल्या नाही; उलट, त्यांनी त्यातून विचार करण्याची आणि समाजातील अन्याय समजून घेण्याची क्षमता विकसित केली. एक वर्ष बालवाडी शिक्षिका व पुढे दहा वर्षे प्राथमिक शिक्षिका म्हणून काम करताना त्यांनी शिक्षणव्यवस्थेतील विसंगती पाहिल्या. मुलींचे अर्धवट शिक्षण, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या, आर्थिक अडचणी आणि समाजातील दबावामुळे त्यांचा आत्मविश्वास कमी होतो याचा अनुभव त्यांना रोज मिळत होता. हा अनुभव त्यांच्यासाठी शिक्षणाची खरी महत्त्वाची व्याख्या ठरला: शिक्षण म्हणजे केवळ अभ्यासक्रम पूर्ण करणे नाही, तर व्यक्तीला विचार करण्याची, प्रश्न विचारण्याची आणि स्वतःच्या हक्कांची जाणीव निर्माण करण्याची प्रक्रिया आहे. स्वत:च्या जिद्दीने आणि सातत्यपूर्ण अभ्यासाने त्यांनी डी.एड., एम.ए., एम.फिल. आणि पीएच.डी. पर्यंतचा शिक्षणप्रवास पूर्ण केला. हा प्रवास सहज नव्हता; तो मेहनत, संयम आणि आत्मविश्वास यांचा मिश्रण होता. त्यांनी दाखवून दिले की शिक्षण हे फक्त प्रमाणपत्र मिळवणे नाही, तर समाजबोध, विवेक आणि बदल घडवण्याची क्षमता विकसित करणे हे खरे शिक्षण आहे.बालवाडी शिक्षिका म्हणून आपल्या कारकिर्दीला सुरूवात करून पुढे तीस वर्ष वरिष्ठ महाविद्यालयात मराठीचे अध्यापन करून पुढे स्व.छगनलाल मुलजीभाई कढी कला व विज्ञान महाविद्यालय, अचलपूर येथे प्राचार्य पदाचा सन्मान त्यांना प्राप्त झाला. अतिदुर्गम मेळघाट भागातील विद्यार्थी मोठ्या प्रमाणात होते.त्यांच्या प्राचार्यपदाचा उपयोग फक्त प्रशासकीय कामकाजापुरता नाही; ते विद्यार्थ्यांना विचारशील, संवेदनशील आणि जबाबदार नागरिक घडविण्यावर भर देतात. त्यांच्या दृष्टिकोनातून शिक्षण हे नोकरीसाठी नव्हे, तर समाजाला सजग आणि जागृत करणारी प्रक्रिया असावी. मराठी साहित्यविश्वात अनेक कवयित्री आहेत, पण डॉ. शोभा रोकडे यांचे लेखन सतत शोध, आत्मपरीक्षण आणि समाजाला जागृत करण्याच्या वाटेने जाते. त्यांच्या काव्यसंग्रहांकडे पाहिले तर हे स्पष्ट होते. ‘सांजभूल’, ‘संभ्रमसावल्या’, ‘तू निरंतर माझ्यातून’, ‘धुक्यात विरलेले आर्त’, ‘सूर्याची मशाल… बाप माझा’, ‘भेटी लागी जिवा’ या संग्रहांतून दिसते की त्यांच्या कवितेत स्त्री प्रेम करते, पण शोषण सहन करत नाही; नाती जपते, पण अन्याय ओळखते; संवेदनशील आहे, पण दुर्बल नाही. त्यांच्या कवितेत स्त्रिच्या अनुभूतींचा आणि समाजाच्या अंतःकरणाचा जिवंत संवाद दिसतो. प्रत्येक कविता, प्रत्येक शब्द, प्रत्येक अनुभव वाचकाला सामाजिक वास्तवाचे दर्शन घडवतो, विचार करायला भाग पाडतो, आणि अंतःकरणात हलचल निर्माण करतो. त्यांच्या लेखनाची ताकद केवळ साहित्यिक सौंदर्यापुरती मर्यादित नाही; ती समाजाला जागृत करणे, प्रश्न विचारायला लावणे आणि बदलाच्या दिशेने वाटचाल घडवणे यात आहे. शोभा रोकडे फक्त काव्यलेखनापुरती मर्यादित नाहीत; त्या सामाजिक संशोधक देखील आहेत.परिवर्तन प्रबोधिनी या संघटनेच्या त्या अध्क्ष असून वर्षभर साहित्यिक उपक्रम परिवर्तन विचारवेध साहित्य संमेलनाचे यशस्वी आयोजन त्या करतात. कुष्ठरोग्यांवरील साहित्यावर त्यांनी पाच समीक्षा ग्रंथ लिहिले, अस्पृश्यतेच्या अंधारात जगणाऱ्या माणसांचे साहित्य अभ्यासाच्या केंद्रस्थानी आणले. ‘शैलीचित्र’ आणि ‘समीक्षेची बिल्वदले’ या ग्रंथांतून त्यांनी स्पष्ट केले की समीक्षा ही स्तुती नाही, तर समाज समजून घेण्याची आणि मूल्यांचे परीक्षण करण्याची प्रक्रिया आहे. संपादन क्षेत्रातही त्यांनी तटस्थतेचा मुखवटा कधीही धारण केला नाही. ‘बाई समजून घेताना’, ‘मराठी पत्रकारिता: बिंब-प्रतिबिंब’, ‘हूंकार काळोखाचे’ या ग्रंथांतून त्यांनी समकालीन सामाजिक वास्तवावर प्रामाणिक भाष्य केले. ‘कन्या वाचवा’, ‘अंधश्रद्धा निर्मूलन, ‘स्त्री-शक्ती’, ‘वसुंधरा’, ‘अखिल भारतीय कवयित्री संमेलन विशेषांक’ ”स्रीवेध’ शोध स्वत:चा विश्व महिला परिषद विशेषांक ‘ यांसारख्या विशेषांकांचे संपादन करताना त्यांनी स्पष्ट केले की साहित्य हे केवळ सौंदर्य नाही, तर सामाजिक जबाबदारीचे माध्यम आहे. शोभा रोकडे यांचे शब्द फक्त पुस्तकांपुरते मर्यादित नाहीत; ते समाजाच्या मध्यवर्ती धाग्यात गुंफलेले आहेत. ९५० पेक्षा अधिक व्याख्याने हे आकडे नसून सतत सामाजिक संवाद साधण्याची जिद्द आहे. महिला सक्षमीकरण, बालहक्क, किशोरवयीन समस्या, लैंगिक शोषण, अंधश्रद्धा निर्मूलन या विषयांवर बोलताना त्यांनी गोड शब्द वापरले नाहीत; त्यांनी सत्य बोलले, वास्तव समाजासमोर आणले. ‘उंबरठ्याबाहेरील सुरक्षा’ हा उपक्रम किशोरवयीन मुलींसाठी प्रत्यक्ष मदतीचा होता. ‘वाण विचारांचे’ हा उपक्रम पारंपरिक कर्मकांडावर थेट टीका करणारा होता. कुष्ठधाम, अंधविद्यालये, वृद्धाश्रम, बालगृहे, अपंग व निराधार संस्था यांना दिलेले सहकार्य फक्त प्रतीकात्मक नव्हते; ते वास्तवात केलेले माणुसकीचे कार्य होते. डॉ. शोभा रोकडे यांचे कार्य फक्त साहित्यपुरते मर्यादित नाही; ते समाजातील विस्थापित घटकांवर, मुलींवर, वृद्धांवर, गरिबांवर आणि अंधश्रद्धेच्या विरोधात झालेले सक्रिय कार्य आहे. त्यांनी राज्यस्तरीय आणि राष्ट्रीय स्तरावर समाजकार्य केले, अशा अनेक मंचांवर त्यांच्या उपस्थितीमुळेच बदल घडविण्याची ताकद निर्माण झाली. त्यांनी महाराष्ट्र शासनाच्या हुंडा निर्मूलन समिती, अनैतिक व्यापार प्रतिबंध समिती, कामगार कल्याण मंडळ यांसारख्या समित्यांवर सक्रीय कार्य केले; ज्यामुळे कायदेशीर तसेच सामाजिक बदलाला प्रोत्साहन मिळाले. त्यांच्या प्रयत्नांनी महिलांना लेखन आणि व्यक्त होण्याची संधी मिळाली, नवोदित साहित्यिकांना मार्गदर्शन झाले, आणि विद्यार्थ्यांमध्ये सामाजिक भान वाचवण्याची जाणीव निर्माण झाली. त्यांच्या कार्याचे प्रमाण पुरस्कारांच्या सीमेत राहिले नाही. राज्यस्तरीय आणि राष्ट्रीय स्तरावर त्यांना ३२ पुरस्कारांनी सन्मानित केले गेले आहे. पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर समाजसेवा पुरस्कार,महाराष्ट्र शासन, इंदिरा संत राज्यस्तरीय वाङ्मय पुरस्कार,इचलकरंजीलोपामुद्रा राष्ट्रीय सन्मान,रायपूर यशवंतराव चव्हाण राज्यस्तरीय वाङ्मय पुरस्कार पुणे,तुका म्हणे राज्यस्तरीय पुरस्कार,बुलढाणा,पद्मगंधा राज्यस्तरीय वाड्.मय पुरस्कार नागपूर,राष्ट्रीय नारीरत्न पुरस्कार ,दिल्ली हे काही त्यांच्या कार्याचे प्रतीक आहेत. पुरस्कार व्यक्तीला मोठे करतात, परंतु विचार समाजाला मोठे करतात, हे डॉ. रोकडे यांचे कार्य सिद्ध करते. त्यांनी मराठी साहित्य आणि समाजासमोर नेहमी मूलभूत प्रश्न उभा केला “आपण तटस्थ राहणार आहोत की अन्यायाविरुद्ध उभे राहणार?” त्यांच्या लेखनाने आणि समाजकार्याने स्पष्ट केले की खरा साहित्यिक वारसा फक्त शब्दांचा नाही; तो समाजाच्या अंतःकरणात बदल घडवतो, विचारांना जागृत करतो आणि मूल्यांची जाणीव मजबूत करतो. शोभा रोकडे यांचे साहित्य स्त्रीशक्तीवर, सामाजिक न्यायावर, बालहक्कावर आणि मूल्य-जागरूकतेवर आधारित आहे. त्यांच्या कवितांमध्ये स्त्रीचा आवाज प्रबळ आहे, समाजाचा आरसा स्पष्ट आहे आणि मानवतेची जाणीव प्रखर आहे. त्यांच्या लेखनाचा प्रभाव फक्त वाचनापुरता मर्यादित नाही; तो वाचकाच्या अंतःकरणात बदल घडवतो, समाजाच्या विसंगतीवर प्रश्न उपस्थित करतो आणि नैतिक विचारांना प्रज्वलित करतो.
त्यांच्या सामाजिक कार्यात त्यांनी विविध सामाजिक संस्था चालवल्या, बालगृहे, अपंग, वृद्धाश्रम, अंधविद्यालये यांना प्रत्यक्ष मदत केली. शासनाच्या बालकल्याण समितीवर काम करताना अनेक निराधार मुलांना आश्रय मिळवून दिला. त्यांच्या कार्यामुळे समाजातील दुर्बल घटकांना माणुसकी आणि न्याय मिळाला, हे त्यांच्या प्रयत्नांचे खरी ओळख आहे.
डॉ. शोभा रोकडे यांच्या साहित्यिक योगदानात कवितांचा समावेश, संशोधन ग्रंथ, समीक्षा, संपादन, व्याख्याने आणि सामाजिक कार्य यांचा समृद्ध संगम आहे.अभंग या रूपबंधात त्यांचे काव्यलेखन असून पहिल्या आधुनिक स्री अभंगकार म्हणून त्यांचा लौकिक आहे. त्यांच्या प्रत्येक काव्यसंग्रहात स्त्री अंतरंगाची तरलता,स्री-पुरूष एकात्म जाणीव एकवटलेली आहे. सामाजिक वेदना आणि मूल्यांचीसडेतोड मांडणी आहे. ‘सांजभूल’, ‘संभ्रमसावल्या’, ‘तू निरंतर माझ्यातून’, ‘धुक्यात विरलेले आर्त’, ‘सूर्याची मशाल… बाप माझा’, ‘भेटी लागी जिवा’ हे संग्रह त्यांच्या सामाजिक, भावनात्मक आणि नैतिक विचारांची उजळणी करतात.
त्यांनी समीक्षा क्षेत्रातही प्रामाणिकता राखली. ‘शैलीचित्र’ आणि ‘समीक्षेची बिल्वदले’ या ग्रंथांतून त्यांनी स्पष्ट केले की साहित्याची समीक्षा स्तुती नव्हे, तर चिकित्सा आहे. संपादन क्षेत्रात त्यांनी ‘बाई समजून घेताना’, ‘मराठी पत्रकारिता: बिंब-प्रतिबिंब’, ‘हूंकार काळोखाचे’ यांसारख्या ग्रंथांमध्ये समाजाच्या विसंगतीवर निर्भीड भाष्य केले. डॉ. रोकडे यांचा वारसा ही फक्त साहित्यिक उपलब्धी नाही, तर समाजासाठी कार्य करण्याची प्रेरणा देखील आहे. त्यांच्या प्रयत्नांनी अनेक नवोदित लेखकांना मार्गदर्शन मिळाले, विद्यार्थी विचारशील नागरिक बनले, आणि समाजात बदलासाठी वातावरण तयार झाले. त्यांनी विविध साहित्य संमेलनांचे अध्यक्षपद भूषविले असून विविध साहित्य संमेलनात वक्ता म्हणून निमंत्रित असतात.आजवर पाच वेळा जागतिक मराठी संमेलन व सहावेळा अखिल भारतीय साहित्य संमेलनात त्या निमंत्रित होत्या.राष्ट्रीय लेखक संमेलन अगरतला,त्रिपुरा येथे त्यांनी महाराष्ट्र शासनातर्फे महाराष्ट्राचे तर आकाशवाणीच्या इंदोर येथे संपन्न झालेल्या बहूभाषिक कविसंमेलनात महाराष्ट्राचे प्रतिनिधित्व करून राष्ट्रीय कवयित्री हा बहूमान प्राप्त केला आहे. त्यांच्या जीवनाचा प्रत्येक पैलू साहित्य, शिक्षण आणि समाजकार्य या तिघांमध्ये गुंफलेला आहे. प्रत्येक कविता, ग्रंथ, व्याख्यान आणि सामाजिक उपक्रम या सर्वांमधून समाजाला न्याय, समता, सहानुभूती आणि संवेदनशीलता शिकवण्याचे कार्य त्यांनी केले. त्यांच्या लेखनाची ताकद एवढी आहे की ती फक्त वाचनापुरती मर्यादित राहिली नाही; ती समाजाच्या अंतःकरणात घुसून बदलाची मागणी करते.
शोभा रोकडे यांचे लेखन हे अखंड साधना, सामाजिक न्यायासाठी संघर्ष, स्त्रीशक्तीचा आविष्कार आणि मूल्यांची जाणीव यांचा संगम आहे. त्यांच्या प्रत्येक शब्दात विचारशक्ती आहे, प्रत्येक कविता समाजाशी संवाद साधते, आणि प्रत्येक संशोधन लेखन माणसाच्या मूल्यांची बाजू घेतो. त्यांच्या कार्याचा प्रभाव आजही समाजात स्पष्टपणे जाणवतो. त्यामुळे डॉ. शोभा रोकडे यांचा साहित्यिक आणि सामाजिक वारसा ही प्रेरणा आहे साहित्य फक्त वाचनाचा माध्यम नाही, तर समाज बदलण्याची ताकद आहे. स्त्रीशक्तीला प्रोत्साहन, सामाजिक न्यायासाठी संघर्ष, बालहक्कांची जाणीव आणि मूल्यांची समज ही त्यांच्या कार्याची मूलभूत ओळख आहे. त्यांच्या लेखनाने, संशोधनाने आणि समाजकार्याने मराठी साहित्य आणि समाजाला नव्या दिशेने वाटचाल घडविली आहे. त्यांच्या शब्दांमध्ये ज्या प्रकारची ताकद आहे, ती समाजाच्या अंतःकरणात परिवर्तन घडवू शकते, विचार जागृत करू शकते आणि मानवतेची जाणीव निश्चितच मजबूत करू शकते.

———————————————

संतोषजनक लेखणीतून….✍️
संतोष अवसरमोल (पत्रकार/लेखक)
मु+पो.घाटबोरी, ता. मेहकर, जि. बुलढाणा
मो:-9689777129