शल्यचिकित्सेच्या टेबलावरून उर्दू गझलचा आवाज: डॉ. गणेश गायकवाड

शल्यचिकित्सेच्या टेबलावरून उर्दू गझलचा आवाज: डॉ. गणेश गायकवाड

“आग के हर ताब से गुज़र कर जो ख़ुद को पाया है,
वही सच्चे वज़न से परखा, हर दर्द में जीवन का उजाला पाया है।”

या ओळी केवळ शब्दांचा खेळ नाहीत; त्या जीवनाला अर्थ देणारे तत्त्वज्ञान आहेत, संघर्षाची जिवंत साक्ष आहेत आणि सत्याशी असलेल्या निर्भीड नात्याची घोषणा आहेत. या ओळींच्या छायेत जे व्यक्तिमत्त्व घडले, वाढले आणि प्रगल्भ झाले, ते म्हणजे प्रज्ञावंत डॉ. गणेश जयराम गायकवाड. वैद्यकीय विज्ञान, उर्दू गझलशायरी आणि समाजसेवा या तिन्ही क्षेत्रांचा दुर्मीळ, सशक्त आणि परिणामकारक संगम साधत त्यांनी स्वतःची अशी ठळक ओळख निर्माण केली आहे, जी केवळ वैयक्तिक यशापुरती मर्यादित राहत नाही, तर समाजाच्या विवेकबुद्धीला जागं करते. समाजाला दिशा देणारी माणसे सहज घडत नाहीत. ती घडतात संघर्षातून, वेदनेतून, अनुभवातून आणि सातत्यपूर्ण आत्मपरीक्षणातून. डॉ. गणेश गायकवाड हे अशाच दुर्मीळ, विचारवंत व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक आहेत. एका हातात शल्यचिकित्सेचे अचूक, जबाबदारीचे शस्त्र आणि दुसऱ्या हातात समाजाच्या जखमांवर फुंकर घालणारी उर्दू गझल, हा संगम आजच्या काळात अपवादात्मक आहे. ऑपरेशन थिएटरमध्ये रुग्णांचे प्राण वाचवताना आणि साहित्यिक मंचावर शब्दांनी मने जागी करताना, माणुसकी हा त्यांचा समान, ठाम आणि न ढळणारा धागा आहे. डॉ. गणेश गायकवाड हे नाव केवळ वैद्यकीय क्षेत्रापुरते मर्यादित राहत नाही. ते नाव म्हणजे संघर्षाची जिद्द, संकल्पाची ताकद, धैर्याची उंची, प्रामाणिकतेची खोली आणि विचारांची निर्भीडता. त्यांच्या आयुष्याचा प्रत्येक टप्पा सहजतेचा नाही, तर तपश्चर्येचा आहे. प्रत्येक अनुभव हा अलंकार नसून घाव आहे, आणि प्रत्येक यशामागे वेदनेची एक अदृश्य पण ठोस शिदोरी आहे. “आगीच्या झळा सोसल्याशिवाय सोन्याला झळाळी प्राप्त होत नाही” आणि “प्रतिकूल परिस्थितीशी झुंज दिल्याशिवाय माणसाची खरी किंमत ठरत नाही” ही वाक्ये त्यांच्या जीवनावर लिहिलेली नाहीत, तर अनुभवांच्या हातोड्याने कोरलेली आहेत. संघर्ष, वेदना, अनुभव, संवेदनशीलता आणि निर्भीड विचार यांच्या आगीतून घडलेले हे व्यक्तिमत्त्व आज समाजाच्या अनेक स्तरांवर ठळक आणि खोल परिणाम घडवून आणत आहे. डॉ. गायकवाड हे जणू अग्निचेन घडलेले व्यक्तिमत्त्व असून ते प्रख्यात बुद्धीवैभव उर्दू शायर आहेत, समाजसेवक आहेत, विचारवंत आहेत आणि प्रेरणादायी दीपस्तंभ आहेत. त्यांचा जीवनप्रवास हा यशाच्या गोड कथांचा संग्रह नाही; तो कठोर, काटेरी, खडतर वाटांवरून चाललेला संघर्षमय प्रवास आहे. जीवनातील प्रत्येक आव्हान त्यांनी टाळले नाही, पळ काढला नाही, तर समोर उभे राहून स्वीकारले. अपयशाने खचून न जाता, त्यातून त्यांनी नवा आत्मविश्वास, नवी उमेद आणि नवी दिशा निर्माण केली. मर्यादित साधनसंपत्ती, घरगुती जबाबदाऱ्या, शिक्षणातील अडथळे, सामाजिक विषमता आणि अन्याय हे सर्व अडथळे त्यांनी इच्छाशक्तीच्या, जिद्दीच्या आणि आत्मविश्वासाच्या जोरावर पार केले. त्यांच्या प्रत्येक कृतीतून ठळकपणे जाणवते की माणूस मोठा ठरतो तो केवळ यशामुळे नाही, तर संघर्ष स्वीकारण्याच्या आणि त्याला न घाबरण्याच्या क्षमतेमुळे. डॉ. गणेश गायकवाड यांचा जन्म मेहकर तालुक्यातील डोणगाव येथे १५ जानेवारी १९७० रोजी एका सर्वसामान्य शिक्षक कुटुंबात झाला. ग्रामीण परिसर, साधे घर, शिस्तप्रिय वातावरण आणि शिक्षणाला सर्वोच्च मान देणारे आई-वडील या साऱ्या घटकांनी त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा पाया घातला. बालपणापासूनच त्यांच्यात अभ्यासाची उत्कट इच्छा, संवेदनशील मन आणि माणुसकीची खोल जाणीव ठळकपणे दिसून येत होती. आई-वडिलांच्या साध्या जीवनशैलीतून आणि शिक्षणाच्या मूल्यांमधून मिळालेल्या संस्कारांनी त्यांना केवळ शिकवले नाही, तर घडवले. ग्रामीण वास्तवात स्वप्ने पाहणे सोपे नसते. आर्थिक मर्यादा, साधनांची टंचाई, सामाजिक बंधने आणि संधींचा अभाव या सगळ्यांमध्येही त्यांनी शिक्षणाला कधीही दुय्यम मानले नाही. एम.बी.बी.एस. आणि त्यानंतर एम.एस. (लेप्रोस्कोपिक सर्जरी) हे शिक्षण पूर्ण करताना त्यांनी अनेक अडथळे अनुभवले, पण कधीही हार मानली नाही. अभ्यास, कष्ट, शिस्त आणि आत्मविश्वास या चार आधारस्तंभांवर त्यांनी आपला वैद्यकीय प्रवास उभा केला. गेल्या २८ वर्षांपासून ते शल्यचिकित्सक म्हणून कार्यरत आहेत. या काळात त्यांनी असंख्य रुग्णांचे प्राण वाचवले आहेत. परंतु त्यांचा वैद्यकीय प्रवास केवळ यशस्वी शस्त्रक्रियांच्या आकड्यांत मोजता येणार नाही. तो निर्णयक्षमतेच्या, धैर्याच्या, नैतिकतेच्या आणि संवेदनशीलतेच्या कसोटीवर तपासलेला आहे. अनेकदा रात्रीच्या अंधारात, अपुऱ्या सुविधांमध्ये, वेळेशी झुंज देत त्यांनी शस्त्रक्रिया केल्या. त्या क्षणी केवळ वैद्यकीय ज्ञान नव्हे, तर अनुभव, अंतःप्रेरणा आणि माणुसकीही कामाला आली. ऑपरेशन थिएटरमध्ये सेकंदांत निर्णय घ्यावे लागतात. त्या टेबलावर केवळ रुग्णाचे शरीर उघडे नसते; तिथे डॉक्टरची जबाबदारी, समाजाचा विश्वास आणि एका कुटुंबाचे भवितव्यही उघडे असते. स्वतःचा थकवा, भीती आणि असुरक्षितता बाजूला ठेवून त्यांनी रुग्णाच्या जीवनाला प्राधान्य दिले. हे ओझे पेलण्याची ताकद प्रत्येकाकडे नसते, पण डॉ. गायकवाड यांनी ती जबाबदारी कधीही हलक्याने घेतली नाही. या अनुभवांनी त्यांना शिकवले की डॉक्टर म्हणजे फक्त उपचार करणारा तज्ज्ञ नसतो; तो आशेचा आधार असतो. रुग्णाच्या डोळ्यांत दिसणारी भीती, नातेवाइकांची अस्वस्थ नजर आणि स्वतःच्या निर्णयाची जबाबदारी या सगळ्यांमध्ये माणुसकीच खरी ढाल ठरते. म्हणूनच त्यांच्या वैद्यकीय कार्यात संवेदनशीलता आणि प्रामाणिकपणा कायम दिसतो. परंतु डॉ. गायकवाड यांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ ऑपरेशन थिएटरपुरते मर्यादित नाही. वैद्यकीय क्षेत्राच्या पलीकडे जाऊन त्यांनी उर्दू साहित्याच्या विश्वात देशपातळीवर आपली ठळक ओळख निर्माण केली आहे. ग्रामीण मराठी पार्श्वभूमीतून येऊन उर्दू गझलसारख्या नाजूक, शिस्तबद्ध आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध साहित्यप्रकारात प्रभुत्व मिळवणे ही अत्यंत दुर्मीळ बाब आहे.
उर्दू भाषा म्हणजे केवळ शब्दांचा संग्रह नाही; ती एक संस्कृती आहे, एक अदब आहे, एक नजाकत आहे. तिची लय, तिची शिस्त आणि तिची संवेदनशीलता आत्मसात करण्यासाठी केवळ अभ्यास पुरेसा नसतो; त्यासाठी अनुभव, संयम आणि नम्रता लागते. मराठी संस्कारांमध्ये वाढलेल्या डॉ. गायकवाड यांनी उर्दू केवळ शिकली नाही, तर तिच्या आत्म्याशी नाते जोडले. म्हणूनच त्यांच्या गझलांमध्ये कृत्रिमपणा नाही; त्या अनुभवातून, संघर्षातून आणि निरीक्षणातून आलेल्या आहेत. डॉक्टर म्हणून पाहिलेल्या वेदना, समाजातील असमानता, माणसाची घसरण, मूल्यांची पडझड आणि स्वार्थाची वाढ हे सगळे त्यांच्या शब्दांत उतरले आहे. त्यांच्या गझलांमध्ये प्रेम आहे, वेदना आहे, संघर्ष आहे, पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे प्रश्न आहेत. ते केवळ सौंदर्य मांडत नाहीत; ते आरसा दाखवतात. म्हणूनच त्यांची शायरी वाचकाला सुखावतेही आणि अस्वस्थही करते. “आगाज”, “चाँद का सफर”, “मंजर बदल न जाये”, “आजादी रिटायर हो रही है”, “कभी सोचा न था”, “नये सफर का आगाज”, “धूप का मुसाफिर”, “आंख भर रोशनी”, “मेरी निगाह से देखो”, “अपना ये तय हुआ था”, “धनक रंग जज्बे”, “उर्दू का सफर दैर से हरम तक” हे ग्रंथ म्हणजे केवळ साहित्यिक संग्रह नाहीत; ते समाजाच्या काळजावर ठेवलेले शब्दांचे हात आहेत. या ग्रंथांमधून त्यांनी सामाजिक वास्तव, मानवी संघर्ष, राजकीय ढोंग, स्वातंत्र्याची घसरण आणि माणुसकीचा शोध अत्यंत प्रभावीपणे मांडला आहे. त्यांची शायरी ऐकली जात नाही; ती अनुभवली जाते. ती थेट मनावर आणि विचारांवर घाव घालते. म्हणूनच त्यांच्या गझला केवळ मंचापुरत्या मर्यादित राहत नाहीत; त्या वाचकाच्या आयुष्यात उतरतात. उर्दू साहित्यात त्यांनी मिळवलेले स्थान हे केवळ वैयक्तिक यश नाही, तर ग्रामीण महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आत्मविश्वासाचे प्रतीक आहे. उर्दू गझल साहित्य मोजक्या वर्तुळापुरते मर्यादित राहू नये, नवोदितांना व्यासपीठ मिळावे, ग्रामीण भागातही साहित्यिक चळवळ उभी राहावी, या उद्देशाने त्यांनी ‘सहर-ए-गझल अकादमी’ची स्थापना केली. बुलढाणा आणि महाराष्ट्रात त्यांनी वार्षिक गझल महोत्सव, मुशायरे आणि कार्यशाळा आयोजित केल्या. देशभरातील प्रख्यात शायर या मंचावर आले, पण त्याचबरोबर नवोदितांनाही समान सन्मानाने व्यासपीठ दिले गेले. साहित्य ही मोजक्यांची मक्तेदारी नाही, हा संदेश त्यांनी कृतीतून दिला. डॉ. गायकवाड यांचे सामाजिक कार्य प्रसिद्धीच्या झोतात राहणारे नाही. गरजू रुग्णांवर मोफत शस्त्रक्रिया करणे, आर्थिकदृष्ट्या दुर्बलांना मदत करणे, कोणताही गाजावाजा न करता सामाजिक बांधिलकी जपणे हीच त्यांच्या कार्याची खरी ओळख आहे. महामारीसारख्या भीषण काळात, जेव्हा भीती, संशय आणि असुरक्षितता समाजावर हावी होती, तेव्हा त्यांनी माणुसकीचा दिवा विझू दिला नाही. त्यांच्या आयुष्यात अपयश आले, अडथळे आले, अन्याय अनुभवले; पण त्यांनी कधीही तक्रारीला आपल्या कामावर हावी होऊ दिले नाही. प्रत्येक अपयशातून त्यांनी नवी दिशा शोधली. त्यांच्या जीवनातून एकच संदेश ठळकपणे समोर येतो माणूस मोठा ठरतो तो केवळ यशामुळे नाही, तर संघर्ष स्वीकारण्याच्या क्षमतेमुळे. शस्त्रक्रियेत जीव वाचवणे आणि गझलमधून मन जिवंत करणे हा दुहेरी प्रवास त्यांनी सहजतेने, पण अत्यंत प्रामाणिकपणे साधला आहे. म्हणूनच डॉ. गणेश गायकवाड हे फक्त डॉक्टर किंवा शायर नाहीत. ते माणुसकीचे प्रतीक आहेत, विचारांची मशाल आहेत आणि समाजाला दिशा देणारे दीपस्तंभ आहेत. आज जेव्हा समाज संवेदनशून्य होत चालला आहे, तेव्हा त्यांच्या शब्दांतून आणि कृतीतून एकच संदेश ठळकपणे उमटतो माणुसकी हीच खरी महानता आहे आणि जीवनातील प्रत्येक अनुभव, प्रत्येक शब्द त्याला अर्थ देतो. डॉ. गणेश गायकवाड यांचे जीवन हे वैद्यकीय कौशल्य, साहित्यिक योगदान, सामाजिक बांधिलकी आणि वैचारिक प्रामाणिकपणाचा अमूल्य दस्तऐवज आहे. डॉक्टर म्हणून जीव वाचवणे, शायर म्हणून मने जिवंत करणे, विचारवंत म्हणून समाजाला प्रश्न विचारायला लावणे आणि माणूस म्हणून दिशा दाखवणे हाच त्यांच्या आयुष्याचा खरा अर्थ आहे. म्हणूनच डॉ. गणेश गायकवाड हे केवळ व्यक्ती नाहीत; ते काळाला आवश्यक असलेले उत्तर आहेत, समाजासाठी प्रेरणादायी दीपस्तंभ आहेत.

———————————————

संतोषजनक लेखणीतून….✍️
संतोष अवसरमोल (पत्रकार/लेखक)
मु+पो.घाटबोरी, ता. मेहकर, जि. बुलढाणा
मो:-9689777129