लेखणीला शस्त्र बनवणारी लता: सौ. लता गुठे
मराठी साहित्यविश्वात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी असतात की त्यांचे अस्तित्व केवळ ‘लेखक’ या चौकटीत बंदिस्त करता येत नाही. ती व्यक्तिमत्त्वे काळाच्या प्रवाहाला दिशा देतात, साहित्याच्या परिघांना रुंदावतात आणि समाजमनावर ठसठशीत हस्तक्षेप करतात. सौ. लता गुठे हे असेच एक बहुआयामी, निर्भीड आणि परिवर्तनशील साहित्यिक व्यक्तिमत्त्व आहे. त्यांचे कार्य म्हणजे केवळ लेखन नव्हे; ते एक सुसंगत साहित्यिक आंदोलन आहे. लेखन, संपादन, प्रकाशन, पत्रकारिता, संशोधन, समाजसेवा आणि शैक्षणिक कार्य या सर्व प्रवाहांचा संगम त्यांच्या साहित्यिक प्रवासात दिसून येतो. आज ज्या काळात साहित्य अनेकदा आत्मकेंद्रित, प्रसिद्धीप्रेरित किंवा तात्कालिक यशासाठी लिहिले जाते, त्या काळात लता गुठे यांचे लेखन सामाजिक बांधिलकीचे, अभ्यासपूर्ण आणि ठाम भूमिका घेणारे आहे. त्यांनी साहित्याला केवळ भावनिक अभिव्यक्तीपुरते मर्यादित ठेवले नाही, तर ते सामाजिक हस्तक्षेपाचे प्रभावी साधन बनवले. म्हणूनच त्यांचे नाव आज केवळ लेखकांच्या यादीत नाही, तर मराठी साहित्याच्या सक्रिय, हस्तक्षेपवादी आणि परिवर्तनशील प्रवाहात ठळकपणे कोरले गेले आहे. त्यांच्या कार्याची खोली आणि व्याप्ती इतकी आहे की ती वाचकाला विचार करण्यास भाग पाडते, भावनांच्या गुंफणीत हरवून टाकते आणि समाजाच्या वास्तवावर कठोर प्रकाश टाकते. लता गुठे यांचा साहित्यिक प्रवास हा सहजसोप्या वाटेवर घडलेला नाही. तो अनुभवांनी आणि संघर्षांनी घडलेला, शाश्वत विचारांनी व समाजाशी नाळ जुळवून उभा केलेला आहे. अहमदनगर जिल्ह्यातील पाथर्डी तालुक्यातील भालगाव सारख्या ग्रामीण परिसरातून आलेली ही लेखिका आज मुंबईतील विलेपार्ले येथे वास्तव्यास आहे, परंतु त्यांच्या लेखनामध्ये गावाची माती, ग्रामीण जीवनातील वास्तव आणि तेथील मानवतेची गंध कायम आहे. ग्रामीण आणि महानगरीय जीवनाच्या टोकांचा संघर्ष त्यांच्या लेखनात स्पष्ट दिसतो, परंतु त्याचबरोबर दोन भिन्न जगांतील सेतूही त्यांच्या शब्दांमधून उलगडतो. एम.ए.बी.एड. अशा भक्कम शैक्षणिक पार्श्वभूमीसह, सौ. लता गुठे सध्या ज्येष्ठ साहित्यिक ना. धों. महानोर यांच्या समग्र काव्यावर पीएच.डी. संशोधन करत आहेत. हा तपशील केवळ शैक्षणिक पात्रतेचा उल्लेख नाही, तर त्यांच्या लेखनामागील अभ्यासपूर्ण, सूक्ष्म निरीक्षणाची आणि चिंतनशील दृष्टिकोनाची स्पष्ट साक्ष आहे. त्या भावनेच्या भरात लिहीत नाहीत; त्यांचे लेखन अभ्यास, संदर्भ आणि बौद्धिक विचार यांच्या जाळ्यातून उगम पावते. त्यामुळेच त्यांच्या लिखाणात भावनांचा ओलावा तर आहेच, पण त्यात बौद्धिक सुस्पष्टता, सामाजिक जागरूकता आणि साहित्यिक तज्ज्ञता यांचा ठसा उमटलेला दिसतो. आजच्या काळात अनेक लेखक स्वतःपुरते लिहितात, स्वतःपुरतेच गाजतात. परंतु लता गुठे यांनी स्वतःपुरते लेखकत्व स्वीकारले नाही. त्यांनी साहित्यनिर्मितीची संपूर्ण साखळी उभी केली, त्यामध्ये लेखन, संपादन, प्रकाशन, समाजसेवा आणि शैक्षणिक मार्गदर्शन या सर्व अंगांना त्यांनी आपल्या हातानी स्पर्श केला.भरारी प्रकाशनच्या माध्यमातून त्यांनी नवोदित लेखकांसाठी व्यासपीठ निर्माण केले, जे फक्त पुस्तके छापण्यापुरते मर्यादित नाही, तर लेखक घडवणारे, समाजाशी जोडणारे आणि साहित्यिक धागे मजबूत करणारे ठरले. आजवर भरारी प्रकाशनतर्फे जवळपास ३१५ हून अधिक पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत, ज्यात मराठी, हिंदी, इंग्रजी अनुवाद, ई-बुक्स आणि ऑडिओ साहित्याचा समावेश आहे. हा आकडा केवळ यशाचा मापदंड नाही, तर सातत्यपूर्ण मेहनत, योजना, व्यवस्थापन कौशल्य आणि लेखकांना घडवण्याच्या दृष्टिकोनाचा ठोस पुरावा आहे. लेखनाच्या बाबतीत लता गुठे यांनी कोणतीही सुरक्षित वाट निवडलेली नाही. कविता, कथा, लेख, मुलाखती, प्रवासवर्णन, संत साहित्य, वैचारिक लेखन, बाल साहित्य या सर्व साहित्यप्रकारांत त्यांनी सातत्याने आणि ठामपणे लेखन केले आहे. त्यांच्या काव्यसंग्रहांकडे पाहिले तर त्यांच्या संवेदनशीलतेची, सामाजिक जाणिवेची आणि स्त्रीमनाच्या खोलतेची झलक दिसते. जीवनवेल, मी आहे तिथे, पुन्हा नव्याने जगण्याच्या आरपार, हुंकार अस्वस्थ जाणिवांचे, मन सैरभर मात्र, हे सर्व काव्यसंग्रह केवळ भावनात्मक अभिव्यक्ती नाहीत, तर स्त्रीमनाच्या संघर्षाची, समकालीन समाजाची आणि माणसाच्या आतल्या द्वंद्वांची नोंद आहेत. कवितांमधून स्त्रीचे जगणे, तिची घुसमट, तिचे प्रश्न आणि तिची जिद्द स्पष्टपणे व्यक्त होते. ही कविता अलंकारिक नाही; ती थेट आहे. ती वाचकाला सुखावून थांबत नाही, तर अस्वस्थ करते. त्यांच्या कवितांमध्ये सौंदर्य आहे, पण त्याहून अधिक ठोस सामाजिक भान आहे. त्यामुळेच त्यांच्या कविता वाचकाच्या मनात रेंगाळतात, विचारांना झळकावून जातात, प्रश्न निर्माण करतात आणि बदलाची आवश्यकता दर्शवतात. कथालेखनातही त्यांनी तोच ठाम प्रभाव निर्माण केला आहे. शोध अस्तित्वाचा आणि सोलमेट हे कथासंग्रह आधुनिक माणसाच्या अंतर्मनातील प्रश्न उघडे करतात. नातेसंबंध, प्रेम, एकटेपणा, स्त्रीचे अस्तित्व, सामाजिक अपेक्षा आणि व्यक्तिगत स्वातंत्र्य या विषयांवर त्यांनी कोणतीही भीडभाड न ठेवता लेखन केले आहे. त्यांच्या कथा वाचताना वाचकाला स्वतःकडे पाहावे लागते. त्या कथा मनोरंजनापुरत्या मर्यादित राहत नाहीत; त्या प्रश्न विचारतात, आत्मपरीक्षणाची गरज निर्माण करतात, समाजाच्या द्वंद्वांना शब्द देतात. प्रवासवर्णन मोहक युरोप असो किंवा वैचारिक लेखसंग्रह मना दार उघड, प्रत्येक लेखनात त्यांचा अनुभव, निरीक्षण, स्पष्ट विचार, आणि वैचारिक पारदर्शकता दिसून येते. माझे प्रेरणास्त्रोत, मना मना दार उघड, भाव-विभोर, स्वातंत्र्यवीर सावरकर, संत चैतन्याचा मळा यांसारख्या पुस्तकांतून त्यांनी संत साहित्याचा आधुनिक संदर्भ उलगडला आहे. स्वातंत्र्यसंग्रामातील विरांगणा या पुस्तकातून त्यांनी इतिहासातील दुर्लक्षित स्त्रीशक्तीला शब्द दिले आहेत. हे लेखन केवळ माहितीपर नाही, तर प्रेरणादायी आहे; वाचकाला विचार करण्यास भाग पाडते. बाल साहित्याच्या क्षेत्रात लता गुठे यांनी केलेले कार्य अत्यंत उल्लेखनीय आहे. आज जिथे बाल साहित्याला दुय्यम स्थान दिले जाते, तिथे त्यांनी या क्षेत्राला गांभीर्य दिले. बिन भिंतींची शाळा, ईटकुले पिटकुले, चांदण बाग, गम्माडी गम्मत, मजेदार काव्य कोंडी ही बालसाहित्य पुस्तके केवळ मुलांचे मनोरंजन करत नाहीत, तर त्यांच्या विचारविश्वाचा विस्तार करतात, संवेदनशीलता निर्माण करतात, आणि बालसाहित्याला खरे सामाजिक महत्त्व देतात. मुलांच्या मनात प्रश्न निर्माण करणे, त्यांना विचार करायला लावणे, संवेदनशील बनवणे हे बाल साहित्याचे खरे उद्दिष्ट आहे, आणि ते त्यांनी सिद्ध केले आहे. संपादनाच्या क्षेत्रातही लता गुठे यांचे कार्य सातत्यपूर्ण आहे. गेली चौदा वर्षे त्यांनी दिवाळी अंकांचे संपादन केले आहे. ताऱ्यांचे जग आणि धमाल मस्ती हे बाल दिवाळी अंक दर्जेदार संपादनाचे उदाहरण आहेत. मराठी आणि इंग्रजी माध्यमातील मुलांसाठी दर्जेदार साहित्य उपलब्ध करून देणे, संपादक म्हणून काटेकोर, अभ्यासपूर्ण आणि जबाबदार दृष्टिकोन ठेवणे हे त्यांच्या संपादकीय कार्याचे वैशिष्ट्य आहे. चेरीलॅड आणि बालमासिक यांसारख्या प्रकाशनांचेही त्यांनी वर्षभर संपादन केले आहे. माझं प्रेम व स्वप्नकळ्या या गीतांच्या ऑडिओ सीडी सुद्धा त्यांच्या उपलब्ध आहेत. पत्रकारितेत त्यांनी समाजाशी थेट संवाद साधला. विविध वृत्तपत्रे, मासिके, दिवाळी अंकांतून लेख, कथा, कविता, मुलाखती हे माध्यम त्यांनी विचार मांडण्यासाठी वापरले, प्रचारासाठी नाही. आकाशवाणीवर त्यांनी अनेक कार्यक्रम सादर केले, दूरदर्शन सह्याद्री वाहिनीवर मुलाखती प्रसारित झाल्या. माध्यमांचा प्रभाव वाचकांपर्यंत संदेश पोहोचवण्यास, समाजाशी संवाद साधण्यास, प्रश्न उपस्थित करण्यास त्यांनी केला. साहित्य संमेलनांच्या अध्यक्षपदावर बसताना त्यांनी फक्त मानपान स्वीकारले नाही; त्या व्यासपीठाचा उपयोग दिशादर्शक भूमिकेसाठी केला. परदेशातही त्यांनी सिंगापूर, मॉरिशस, थायलंड, अशा देशात साहित्य संमेलनामध्ये सहभाग नोंदविला आणि आपलं नाव लौकीक केले आहे. २०२३ साली खामगाव येथे झालेल्या राज्यस्तरीय बाल, किशोर व युवा मराठी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदावर त्यांनी बाल आणि युवा साहित्याला केंद्रस्थानी आणले. भाषणातून साहित्याची सामाजिक जबाबदारी ठळकपणे मांडली. या सगळ्या प्रवासात त्यांना अनेक पुरस्कार मिळाले, परंतु त्यांनी कधीही पुरस्कारांच्या मागे धाव घेतली नाही. आंतरराष्ट्रीय हिंदी साहित्य गंगा पुरस्कार, कुसुमाग्रज साहित्य पुरस्कार, शांता शेळके साहित्य प्रतिष्ठान पुरस्कार, विविध बाल साहित्य पुरस्कार, साहित्यरत्न पुरस्कार ही यादी त्यांच्या कार्याची फक्त पृष्ठभागीय नोंद आहे. त्यांच्या कार्याची खरी ताकद हे साहित्य बदलण्याच्या आणि समाज जागरूक करण्याच्या क्षमतेत आहे. लता गुठे यांच्या कार्याचा एक महत्त्वाचा पैलू म्हणजे सामाजिक बांधिलकी. भरारी प्रकाशनच्या माध्यमातून दरवर्षी आदिवासी शाळांना पुस्तक भेट देणे, ग्रामीण भागात वृक्षारोपण करणे, मुलांसाठी कथा अभिवाचन, काव्यलेखन कार्यशाळांचे आयोजन हे उपक्रम साहित्याला कृतीशी जोडण्याचे उदाहरण आहेत. साहित्य समाजासाठी असावे, ही त्यांची ठाम भूमिका दिसून येते. विश्वभरारी फाउंडेशनच्या संचालिका, कोकण मराठी साहित्य परिषदेत जिल्हाध्यक्ष, मुंबई मराठी ग्रंथसंग्रहालय विलेपार्ले शाखेचे अध्यक्ष व कार्यवाहक, भारतीय पत्रकार संघ मुंबई सचिव, युवा साहित्य प्रतिष्ठान सल्लागार या सर्व पदांवर त्यांनी साहित्यिक दृष्टिकोन जपत काम केले. हे पद स्वतःसाठी नाही, तर साहित्याच्या विस्तारासाठी, नव्या लेखकांसाठी आणि वाचकांच्या हितासाठी वापरले गेले. भरारी प्रकाशनतर्फे त्यांनी ३१५ हून अधिक पुस्तके प्रकाशित केली. ई-बुक्स, ऑडिओ साहित्य, अनुवादित साहित्य या माध्यमातून साहित्याला सर्व स्तरांपर्यंत पोहोचवले. नवोदित लेखकांना व्यासपीठ दिले, लेखकांचा आत्मविश्वास वाढवला आणि समाजात वाचन संस्कृतीला चालना दिली. त्यांचे लेखन, संपादन, प्रकाशन आणि सामाजिक कार्य एकत्र येऊन मराठी साहित्याला नवा आयाम देतात. लेखक म्हणून ते असतील, पण त्यांचा प्रभाव संपूर्ण साहित्यिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक क्षेत्रात आहे. त्यांनी ज्येष्ठ साहित्यिकांचा आदर राखला, नवोदित लेखकांना दिशा दिली, बालकांना वाचन आणि लेखनाची आवड निर्माण केली, आणि समाजातील विसंगतींवर प्रश्न उपस्थित केले. आज लता गुठे यांचे नाव केवळ लेखक, संपादक किंवा प्रकाशक म्हणून चर्चेत नाही; ते मराठी साहित्याच्या इतिहासात समाज परिवर्तनाच्या साथी म्हणून त्यांचे व्यक्तिमत्त्व नोंदवलेले आहे. त्यांचे कार्य ठाम, प्रभावशाली आणि परिणामकारक आहे. लेखनामध्ये समाजाचा दर्पण आहे, प्रकाशनात नवोदित लेखकांची उभी राहणी आहे, कार्यात साहित्याची खरी ताकद समाज बदलण्याची क्षमता दिसून येत आहे. लेखन, संपादन, प्रकाशन, पत्रकारिता, सामाजिक बांधिलकी आणि शैक्षणिक कार्य यांच्या संगमातून त्यांनी उभा केलेला साहित्यिक प्रवास केवळ उदाहरण नाही; तो आदर्श आहे. आधुनिक काळात जिथे साहित्य अनेकदा स्वार्थी, आत्मकेंद्रित किंवा फक्त मनोरंजनासाठी बनलेले आहे, तिथे लता गुठे यांचे कार्य निर्भीड, ठाम आणि बदल घडवणारे ठरले आहे. त्यांच्या लेखनामध्ये केवळ शब्दांची माया नाही; ती समाजाला जागे करण्याची, विचार करायला लावण्याची आणि बदल घडवण्याची ताकद आहे. त्यामुळेच केवळ वाचक नाहीत, तर त्यांच्या लेखनाचा प्रभाव संपूर्ण साहित्यिक आणि सामाजिक जागृतीत दिसून येतो. लता गुठे यांचे नाव आज केवळ साहित्यिक यादीत नाही; ते मराठी साहित्याच्या बदलत्या प्रवाहाचे अपरिहार्य प्रतीक आहे.
——————————————————————-
साहित्यिक क्षेत्रातील सामाजिक उपक्रम
साहित्याला सामाजिक परिवर्तनाचे साधन बनवणारी सौ. लता गुठे लेखिका असून, त्यांच्या कार्याचा केंद्रबिंदू म्हणजे विश्वभरारी फाउंडेशन, ज्याद्वारे ते मराठी भाषेचे संवर्धन, नवोदित साहित्यिकांना व्यासपीठ उपलब्ध करून देणे, तसेच समाजातील दुर्बल घटकांना आधार देणे हे ध्येय साधतात.
पत्रकार दिनाच्या निमित्ताने त्यांनी ‘पत्रकारिता: आज आणि उद्या’ या विषयावर परिसंवादाचे आयोजन केले आणि होणाऱ्या चर्चेत वृत्तपत्रांतील होतकरू पत्रकारांचा सन्मान केला. सामना आणि प्रहारमध्ये रविवार पुरवणीसाठी नियमित लेखमाला लिहून, ते सामाजिक प्रश्नांवर ठाम प्रकाश टाकत आहेत. वाचन संस्कृतीला चालना देण्यासाठी त्यांनी वाचन प्रेरणा दिनाचे विशेष कार्यक्रम आयोजित केले. ‘आजची तरुणं काय वाचतात?’ या विषयावर महाविद्यालयातील विद्यार्थ्यांचा सहभाग मोठा ठरला आणि नवोदित लेखकांसाठी प्रेरक व्यासपीठ उपलब्ध झाले. साहित्यिक श्रद्धांजलीसाठीही सौ. लता गुठे यांनी आपली ठळक भूमिका बजावली. ज्येष्ठ कवी ना. धों. महानोर यांना आदरांजली वाहून, त्यांचा वैचारिक आणि सामाजिक वारसा साजरा केला. वृद्ध आणि गरजू लोकांसाठीही त्यांनी सतत काम केले आहे. पालघर येथील आनंद वृद्धाश्रमाला भेट देऊन त्यांनी वृद्धांशी संवाद साधला, साहित्य कार्यक्रमांचे आयोजन केले आणि पुस्तकांचे वितरण करून वाचन-संवर्धनास चालना दिली. सीनियर सिटीझन्ससाठी साहित्यिक कार्यशाळा आयोजित करून वृद्धांच्या जीवनात आनंद आणि संवेदनशीलता निर्माण केली. मराठी भाषा गौरव दिनाच्या निमित्ताने ठिदनानाथ नाट्यगृह, विलेपार्ले येथे संत ज्ञानेश्वर पासून आजच्या कवीपर्यंत साहित्यसंग्रहाचे सादरीकरण करण्यात आले, जे वाचक आणि श्रोत्यांसाठी प्रेरक ठरले. सौ. लता गुठे यांच्या या उपक्रमांचा प्रभाव साहित्यिक, सामाजिक आणि शैक्षणिक क्षेत्रात स्पष्टपणे दिसतो. त्यांनी साहित्याला केवळ वाचनपुरते मर्यादित न ठेवता, समाज जागृत करणारे, नवोदित लेखक घडवणारे आणि दुर्बल घटकांना हात देणारे माध्यम बनवले आहे.
———————————————
