आईच्या मातृत्वात बहरली प्रतिभावंताची लेखणी : देवा झिंजाड

आईच्या मातृत्वात बहरली प्रतिभावंताची लेखणी : देवा झिंजाड

आईची माया आकाशापेक्षा विशाल आहे, अनंत आहे, आणि समुद्रापेक्षा खोल, गहिरी आहे. तिच्या प्रत्येक स्पर्शात काळजाला शितलता मिळते, तिच्या प्रत्येक शब्दात आत्म्याला प्राणस्फुरण वाहते, आणि तिच्या हृदयात दडलेले प्रेम जीवनाला नवे जीवन देते. पण या वात्सल्याच्या प्रेमाच्या पलीकडे, तिच्या घामाच्या प्रत्येक थेंबात लपलेला संघर्षाचा इतिहास, रात्रीच्या शांत कुशीत दडलेली झुंजीची गाथा, आणि थकलेल्या हातांतून उमटणारी मानवतेची निष्ठा दडलेली असते. आई उपाशी पोटाने, थकलेल्या शरीराने, परंतु कधीही हार न मानता, आपल्या कुटुंबाचे भविष्य सुरक्षित ठेवण्यासाठी झुंजत राहते. तिचा प्रत्येक आटापिटा, प्रत्येक धाडसाचा क्षण, प्रत्येक आनंदाचा किंचितसा प्रकाश जीवनाच्या पानांवर अमरत्व कोरलेले आहेत. आणि अनुभवांचे, संघर्षाचे व धैर्याचे शाश्वत दस्तऐवज आहेत.
आईच्या त्या धैर्याच्या सावल्या, तिच्या प्रेमाच्या उबाळात जन्माला आलेले प्रतिभावंत साहित्यिक देवा अनुसया गोपीनाथ झिंजाड यांचे व्यक्तिमत्व खरोखर शब्दांच्या चौकटीत बंदिस्त करणे एवढे सोपे काम नाही. त्यांच्या बालपणातील आठवणी, ज्या गारखिंडीच्या मातीच्या सुवासातून सुरू होतात, त्या केवळ साध्या क्षणांपुरत्या मर्यादित नाहीत; त्या जीवनाच्या कठीण वास्तवाचा अनुभव आहेत. लहानपणी वडील नसल्यामुळे प्रत्येक जबाबदारी आईच्या खांद्यावर होती. उपाशीपोटी तिचा आटापिटा, चिंताग्रस्त डोळे, थकलेला चेहरा हे सर्व देवा झिंजाड यांच्या स्मृतींच्या पानांवर कोरले गेले. या कठीण काळातून त्यांना जीवनाचे धडे मिळाले: धैर्य, चिकाटी, आणि आत्मविश्वास हेच खरी संपत्ती आहे असे आईच्या संघर्षाने त्यांना शिकवले. जीवनाच्या प्रत्येक वळणावर डोळे थोडे भरून येतील, पण मनाकडे पुढे जाण्याची जिद्द असावी, हीच खरी ताकद आहे.
देवा झिंजाड यांचे बालपण संघर्षाने, मेहनतीने आणि धैर्याने भरलेले होते. उपाशीपोटी आई जे करत होती, तिचा आटापिटा, चिंताग्रस्त डोळे, त्यांचा थकलेला चेहरा हे सर्व अनुभव त्यांनी मनात साठवलेले होते, आणि त्यातूनच त्यांचा संवेदनशील मनाचा पाया घडला. प्रत्येक अनुभव त्यांच्यासाठी जीवनाचे धडे बनत गेले. त्यांना लहानपणापासूनच समजले की जीवनाच्या वाळवंटात उभे राहण्यासाठी धैर्य, जिद्द आणि आत्मविश्वास हे अत्यावश्यक आहे. त्यांची रोजची सुरुवात हळूहळू संघर्षाच्या लढायांनी होते. उशिरापर्यंत जागरण , शाळेत जाण्याचे ताण, घरातील जबाबदाऱ्या, आईच्या नजरेतले आशा-स्वप्न यांचा संगम हा त्यांच्या बालपणाचा भाग होता. शाळेच्या वेळा, अभ्यास, वाचनाची इच्छा आणि रोजच्या खाण्यापिण्याच्या चिंता यांचा मोठा संघर्ष त्यांनी अनुभवला. त्यांच्या डोळ्यांनी पाहिलेले गरीबांच्या हाल अपेष्टा, त्यांच्या कुटुंबातील आर्थिक अडचणी, आणि समाजातील प्रत्येक वेदना ही सगळ्याच गोष्टी त्यांच्या मनात खोलवर रुजल्या गेल्या.
वाचनाची प्रचंड आवड त्यांना बालपणापासून होती. पुस्तकं मिळत नसतानासुद्धा कुठे भेळेचा कागद जरी मिळाला तरी वाचायचं. सासवडला शाळेत ते त्या लहान कागदांच्या ओळींतून ज्ञान मिळवत राहिले. त्यांनी आचार्य अत्रे, रामचंद्र शुक्ल, आणि मानसशास्त्र व मनोविज्ञानाच्या ग्रंथांचा अभ्यास केला. विचारलेखनाची साधना सातत्याने त्यांनी केली; आणि वाचनातून मिळालेला अनुभव त्यांच्या लेखणीत मिश्किलपणा, मार्मिकता आणि गहन विचारांनी समृद्ध झाला. मात्र त्यांचे वाचन फक्त शब्द वाकण्यापुरते मर्यादित नव्हते. तर वाचन त्यांच्या अंतर्मनाशी संवाद साधायचे, आयुष्याचा अर्थ शोधायचे, संघर्षांची कारणे ओळखायचे, आणि वाचलेल्या प्रत्येक वाक्यातून जीवनाचे नवे धडे शिकायचे होते. ग्रामीण जीवनातील गोडवा व वेदना, मातीचा सुगंध आणि समाजातील वास्तव या सगळ्याचा अनुभव त्यांनी शब्दात उतरवण्याचा प्रयत्न केला. शिक्षणाचा प्रवास अत्यंत कठीण होता. गावातील मर्यादित शाळा, तंग आर्थिक परिस्थिती, घरातील जबाबदाऱ्या ही सर्व अडचणी पार करून त्यांनी एम.बी.ए. बी.ए. आणि इलेक्ट्रिकल इंजिनिअरिंग या पदव्या पूर्ण केल्या. शिक्षणातून मिळालेली आत्मनिर्भरता आणि समाजाला काही देण्याची इच्छा ही त्यांची खरी संपत्ती बनली. त्यांनी ठरवले की त्यांनी मिळालेल्या प्रत्येक संधीचा उपयोग समाजाच्या भल्यासाठी करायचा आहे, ही शिकवण त्यांच्या आईने दिली होती.
आज ते एका नामवंत कंपनीत इलेक्ट्रिकल इंजिनिअर (मॅनेजर) पदावर कार्यरत असूनही, साहित्य, समाजकार्य, उपक्रमांसाठी सतत सक्रिय आहेत. त्यांच्या लेखणीतून, त्यांच्या वागण्यातून, त्यांच्या सादरीकरणातून जाणवतं की आत्म्याला शब्दांची औषधी शक्ती मिळेल तरच जीवन सार्थक होईल, हे त्यांनी स्वतःच्या अनुभवातून शिकले आहे. त्यांनी फक्त लिखाणासाठी लेखन केले नाही; त्यांच्या शब्दांत त्यांनी समाजातील वेदना, समाजातील अन्याय, स्त्री-पुरुष समानतेसाठीचा संघर्ष, आणि ग्रामीण जीवनाच्या गाभ्यातले अनुभव गुंफले आहेत. देवा झिंजाड यांची लेखनशैली ही अनुभवातून जन्मलेली, वेदनेतून घडलेली आणि संवेदनशीलतेतून परिपक्व झालेली आहे. ती केवळ शब्दांची मांडणी नाही, तर आयुष्याच्या ठेचांमधून उमललेली अभिव्यक्ती आहे. म्हणूनच त्यांच्या लेखनात कृत्रिमता जाणवत नाही; उलट प्रामाणिकपणा, जिवंतपणा आणि काळजाला भिडणारी तीव्रता सतत जाणवत राहते. त्यांच्या लेखनशैलीचा पहिला आणि सर्वात ठळक गुण म्हणजे अनुभवजन्य प्रामाणिकपणा. देवा झिंजाड जे लिहितात, ते त्यांनी पाहिलं आहे, अनुभवलं आहे, जगलं आहे. त्यामुळे त्यांच्या शब्दांना विश्वासार्हतेची धार आहे. त्यांच्या कविता, कथा किंवा कादंबरी वाचताना वाचकाला असं वाटत नाही की लेखक वरून निरीक्षण करतोय; उलट तो त्या जीवनाचा भाग आहे, त्या वेदनेत सहभागी आहे. ही ‘आतून आलेली लेखनदृष्टी’ त्यांच्या साहित्याला खोलवर परिणामकारक बनवते. त्यांची कादंबरी “एक भाकर तीन चुली” ग्रामीण जीवनातील संघर्ष, महिलांच्या कठीण परिस्थिती, पारंपरिक व्यवसायातील बदल, आणि समाजातील वास्तव यांची ठसठशीत मांडणी केली आहे. गावोगावी फिरताना, रस्त्याच्या कडेला बसलेल्या कामगारांच्या डोळ्यातील वेदना, बाजारात झपाट्याने बदलत चाललेल्या समाजाचे स्वरूप, पारंपरिक हातमागाच्या व्यवसायाचे अडथळे या सर्वांचा प्रभाव त्यांच्या लेखणीत दिसतो. या कादंबरीचा प्रवास अवघ्या वीस महिन्यांत ३१ आवृत्त्यांपर्यंत पोहोचला, आणि अत्यंत भावनिक प्रतिसाद मिळवला आहे. चार हजाराहून अधिक वाचक अभिप्राय हेच तिच्या लोकप्रियतेचे आणि प्रभावाचे प्रतीक आहे. त्यांची ही कादंबरी वाचकांच्या हृदयाशी थेट जोडलेली आहे कारण ती फक्त कथा नाही; ती संघर्षाची, धैर्याची, आणि मानवी संवेदनेची अनुभूती आहे. त्यांची कविता “सगळं उलथवून टाकलं पाहिजे” यात विद्रोही विचार, आत्मपरीक्षण आणि सामाजिक संवेदनशीलता प्रकर्षाने उलगडली आहे. त्यांच्या कवितांमध्ये सामाजिक वास्तव, शोषण, दारिद्र्य, संघर्ष आणि आशेचे स्वरूप अशी मानवी जीवनातील अनेक गुंतागुंत त्यांना शब्दात उतरवता आली आहे. प्रत्येक कविता फक्त शब्दांची रचना नसून, ती आयुष्याच्या संपूर्ण अनुभवाची प्रतिज्ञा आहे. झिंजाड यांचे ललित लेखन, जसे की “मेंदूची मशागत”, हे त्यांच्या वैचारिक आणि अनुसंधानशील दृष्टिकोनाचे दर्शन घडवते. प्रत्येक लेखनातून त्यांनी वाचकाला आत्मपरीक्षण, वैचारिक गहनता आणि सामाजिक प्रश्नांची जाणीव करून दिली आहे. त्यांच्या लेखणीतून समाजातील अन्याय, ग्रामीण जीवनातील संघर्ष, आणि स्त्री जीवनातील वेदना वाचकांच्या हृदयात खोलवर रुजतात. व्यासपीठाच्या मंचावरही देवा झिंजाड तितकेच प्रभावी आहेत. झी मराठीवरील “हास्यसम्राट” या कार्यक्रमातील त्यांची निवड, “महाराष्ट्राचा अप्रतिम महावक्ता” स्पर्धेत मिळालेले उपविजेतेपद, तीन अंकी नाटकांतील भूमिका व लेखन, ३२० हून अधिक कार्यक्रमांचे सूत्रसंचालन, आणि ४३८ पेक्षा अधिक कवीसंमेलनांमध्ये सहभाग हे त्यांच्या सातत्यपूर्ण प्रवासाचे प्रतिक आहेत. विविध वृत्तवाहिन्यांवर कविता सादरीकरणे आणि मुलाखतींमध्ये सहभाग घेऊन त्यांनी आपली वैचारिक भूमिका ठामपणे मांडली आहे. प्रत्येक मंचीय प्रसंग हा केवळ प्रदर्शनापर्यंत मर्यादित नसून तो समाजातील वास्तवाशी संवाद साधणारा अनुभव बनतो. समाजकार्य देखील त्यांच्या आयुष्याचा अविभाज्य भाग आहे. गारखिंडी गावात तालुक्यातील सर्वात मोठी संगणक लॅब उभारणे, आदिवासी आश्रमशाळांमध्ये मोफत शिक्षणाची सोय, आणि विविध सामाजिक संस्थांमध्ये सक्रिय सहभागातून त्यांनी “आपण समाजाचे काहीतरी देणे लागते” ही शिकवण अमर्यादितपणे दिली आहे.

त्यांचे प्रेरक विचारात स्पष्ट होते:

“फार पैसे मिळाले नाहीत तरी चालेल, पण माणूस म्हणून जगता आलं पाहिजे.” “ज्ञानपीठ मिळवण्यापेक्षा सामान्य माणसाच्या जीवनात बदल घडवणं अधिक महत्त्वाचं.” या जीवनमंत्रातून त्यांची व्यक्तिमत्व, लेखनशैली, आणि सामाजिक दृष्टी स्पष्ट होते.

त्यांची येणारी पुस्तके

“सूत्रसंचलन कसे करू नये”, “नंदा”, “सुनंदा”, “ज्याला आई कळली, त्याला बाई कळली”, “दगडाखालची बोटं” ही साहित्यविश्वासाठी अमूल्य ठेवा ठरणार आहेत. हे सर्व पुस्तकं वाचकांना जीवन, संघर्ष, समाज, आणि मानवी संवेदना हे गहनतेने अनुभवायला शिकवतात. देवा झिंजाड हे फक्त लेखक नाहीत; ते समाजाचे दर्पण, संघर्षाचे दस्तऐवज, आणि परिवर्तनाचे वाहक आहेत. त्यांच्या शब्दांतून प्रेरणा, संवेदना, जाणीव, आणि आशा प्रत्येक वाचकाला मिळते. संघर्ष, मेहनत, धैर्य, आणि मानवतेच्या मूल्यांवर आधारित हे व्यक्तिमत्त्व मराठी साहित्य आणि समाजासाठी अमूल्य ठेवा आहे. त्यांच्या जीवनप्रवासातून शिकण्यासारखी गोष्ट म्हणजे प्रतिकूल परिस्थितीत धैर्याने सामोरे जाता येते, शिक्षणाचा उपयोग करून स्वतःची वाट निर्माण करता येते, आणि समाजासाठी काहीतरी देण्याचा विश्वास ठाम ठेवता येतो. त्यांच्या लेखनातील प्रत्येक ओळ, प्रत्येक कविता, प्रत्येक पात्र हे या तत्वाचा प्रत्यय घडवते. त्यांचे प्रेरणास्त्रोत त्यांच्या आई आहेत, जिने स्वतःच्या संघर्षातून आणि धैर्याने त्यांना जीवनाचे खरे अर्थ शिकवले. त्यांच्या कवितेतून, मुलाखतीतून, आणि लेखनातून झिंजाड नेहमी सांगतात की प्रत्येक यशाची मुळे कठीण परिस्थितीतून जन्मलेल्या धैर्यात आहेत. त्यांच्या जीवनप्रवासाने ग्रामीण भागातील तरुणांना एक जिवंत मार्गदर्शक दिला आहे, की जिद्द, मेहनत, आणि आत्मविश्वास यांच्या जोरावर कोणतीही अडचण पार करता येते. त्यांचा प्रत्येक अनुभव, प्रत्येक संघर्ष, आणि प्रत्येक यश एक नवीन कथा सांगतो कथा धैर्याची, चिकाटीची, संघर्षाची, आणि मानवतेची. त्यांनी दाखवले की शब्द फक्त कागदावर नाहीत; ते हृदयाशी संवाद साधतात, समाजाला बदलतात, आणि वाचकांच्या आयुष्यात प्रकाश झळकवतात.

———————————————

आईच्या मातृत्वातून मिळालेली ही संवेदनशीलता देवा झिंजाड यांच्या संपूर्ण लेखनाचा आत्मा आहे. त्यांच्या शब्दांतून जेव्हा स्त्री दिसते, तेव्हा ती केवळ व्यक्तिरेखा राहत नाही; ती जगण्याचा संघर्ष, सहनशीलतेची सीमा, आणि माणूसपणाचा गाभा बनून उभी राहते. त्यांच्या कवितांमधील स्त्री ही कधी शेतात राबणारी माय असते, कधी संसाराच्या ओझ्याखाली दबलेली पत्नी असते, तर कधी अन्यायाविरुद्ध उभी ठाकलेली बंडखोर शक्ती असते. या सर्व प्रतिमा त्यांच्या आईच्या संघर्षातून, तिच्या जगण्यातून आकार घेतात. झिंजाड यांच्या लेखणीत स्त्रीविषयक संवेदना कृत्रिम वाटत नाहीत, कारण त्या अनुभवातून आलेल्या आहेत. त्यांनी स्त्रीकडे सहानुभूतीने पाहिलं नाही, तर समजून घेतलं. त्यांच्या शब्दांमध्ये उपदेश नाही; तिथे आत्मीयता आहे. त्यामुळेच त्यांच्या कविता वाचताना स्त्री वाचकाला “कोणी तरी आपलं बोलतंय” अशी भावना येते, आणि पुरुष वाचकाला “आपण समजून घ्यायला हवं” अशी जाणीव होते. हीच त्यांच्या लेखनाची खरी ताकद आहे. ग्रामीण जीवन हे त्यांच्या लेखनाचे अजून एक केंद्रबिंदू आहे. गारखिंडीसारख्या गावातून आलेला हा लेखक ग्रामीण जीवनाकडे केवळ आठवणींच्या नजरेने पाहत नाही, तर वास्तवाच्या तीक्ष्ण जाणिवेने पाहतो. शेतकऱ्यांची चिंता, कष्टकऱ्यांची घामेजलेली पाठ, मजुरांच्या डोळ्यांत दडलेली असुरक्षितता, आणि गावातील बदलतं सामाजिक वास्तव हे सगळं त्यांच्या लेखणीत प्रामाणिकपणे उतरलेलं दिसतं. त्यांनी गावाचं सौंदर्य रंगवलं, पण त्याच वेळी गावाचं दुःखही लपवलं नाही. त्यामुळेच त्यांच्या लेखनात मातीचा सुगंध आहे, पण त्यासोबतच त्या मातीत रुतलेल्या वेदनांचं भानही आहे. देवा झिंजाड यांची भाषा ही त्यांच्या लेखनाची मोठी ताकद आहे. ती न अतिशय क्लिष्ट आहे, न फारच साधी. ती थेट काळजाशी संवाद साधणारी आहे. त्यांच्या वाक्यरचनेत काव्यात्मक लय आहे, पण ती कृत्रिम नाही. शब्दांची यमकं सहज जुळतात, विचार प्रवाही राहतात, आणि भावनांचा ओघ वाचकाला थांबू देत नाही. त्यामुळे त्यांचे लेखन वाचताना वेळ कसा जातो, हे कळतच नाही.
त्यांच्या लेखनात आशावाद हा खूप महत्त्वाचा घटक आहे. संघर्ष मांडताना ते निराशा पसरवत नाहीत. उलट, “अडचणीतूनही मार्ग निघतो” ही भावना सतत त्यांच्या शब्दांतून झिरपत राहते. कदाचित याचं कारण म्हणजे त्यांनी स्वतःच्या आयुष्यात ते अनुभवलं आहे. उपाशीपोटी शिकणारा मुलगा, कष्टकरी आईच्या सावलीत वाढलेला मुलगा, आणि आज समाजाला दिशा देणारा लेखक हा प्रवास स्वतःच आशेचा संदेश देतो.
मंचावर उभे राहिले की देवा झिंजाड यांचा आवाज केवळ शब्द उच्चारत नाही; तो अनुभव सांगतो. त्यांच्या भाषणांमध्ये दिखाऊपणा नाही, अभिनय नाही; आहे ती प्रामाणिकता. म्हणूनच ते बोलायला लागले की प्रेक्षक शांत होतात. कारण त्यांना कळतं की हा माणूस पुस्तकातून नव्हे, तर आयुष्यातून बोलतोय. त्यांच्या कविता ऐकताना अनेकांच्या डोळ्यांत पाणी येतं, अनेकांच्या मनात प्रश्न उभे राहतात, आणि अनेकांना स्वतःकडे पाहण्याची हिंमत मिळते. समाजकार्य करताना देखील त्यांची भूमिका अशीच आहे न बोलता, न गाजवता, पण मनापासून. संगणक लॅब असो किंवा आदिवासी मुलांसाठी शिक्षणाची सोय या सगळ्यामागे प्रसिद्धीचा हव्यास नाही, तर जबाबदारीची भावना आहे. “आपण काहीतरी देणं लागतो” हा विचार त्यांनी फक्त सांगितला नाही; तो जगून दाखवला. त्यांची येणारी पुस्तके पाहिली, तर स्पष्ट दिसतं की त्यांचा साहित्यप्रवास अजून खूप पुढे जाणार आहे. “ज्याला आई कळली, त्याला बाई कळली” हा शीर्षकच त्यांच्या विचारविश्वाचं दर्शन घडवतो. आईला समजून घेणं म्हणजे स्त्रीला, माणसाला, आणि अख्ख्या समाजाला समजून घेणं हा संदेश त्यांच्या संपूर्ण लेखनात विखुरलेला आहे. “नंदा” आणि “सुनंदा”सारख्या कादंबऱ्या स्त्रीजीवनाच्या वेगवेगळ्या छटा उलगडतील, तर “दगडाखालची बोटं”सारखं लेखन दुर्लक्षित घटकांच्या वेदना मांडेल, याची खात्री वाटते.
देवा झिंजाड यांचा जीवनप्रवास हेच सांगतो की मोठं होण्यासाठी मोठ्या साधनांची गरज नसते; मोठं मन, प्रामाणिक कष्ट आणि न झुकणारी जिद्द असली की पुरे. आईच्या कष्टातून मिळालेली शिकवण, संघर्षातून आलेली संवेदनशीलता, आणि शिक्षणातून मिळालेली दिशा या तिन्हींच्या संगमातून घडलेलं हे व्यक्तिमत्त्व आज अनेकांसाठी प्रेरणादायी ठरत आहे. शेवटी एवढंच म्हणावंसं वाटतं की, देवा झिंजाड यांची लेखणी ही केवळ प्रतिभेची देण नाही; ती आईच्या घामातून, संघर्षातून आणि मायेच्या उबेतून घडलेली आहे. म्हणूनच तिच्यात वजन आहे, खोल आहे, आणि माणूसपण आहे. ही लेखणी वाचकाच्या हृदयाशी संवाद साधते, त्याला हलवते, विचार करायला भाग पाडते, आणि नकळत अधिक चांगला माणूस बनण्याची प्रेरणा देते. अशी लेखणी फार कमी लोकांच्या वाट्याला येते आणि देवा झिंजाड हे त्यापैकी एक आहेत.

————————–

तात्पुरता का असेना, आधार तिला मिळत गेला… आणि त्या आधाराच्या काडीसारख्या बळावर ती पुन्हा पुन्हा उभी राहत राहिली. आयुष्याने तिच्यावर जे जे आघात केले, ते एखाद्या सामान्य माणसाला मोडून टाकण्यासाठी पुरेसे होते. पण ती मोडली नाही. कारण तिच्या आत कुठेतरी एक ठाम आवाज सतत घुमत राहिला…

*“रडायचं नाही… लढायचं.”*

ही कादंबरी वाचताना वाचक केवळ शब्द वाचत नाही, तर तो त्या वेदनांमध्ये शिरतो. प्रत्येक प्रसंग अंगावर येतो, प्रत्येक दुःख काळजाला बोचतं. अनेकदा वाचताना डोळे पाणावतात, घसा आवळतो, आणि नकळत पानांवर अश्रूंचे थेंब सांडतात. पण ही कादंबरी अश्रूंवर थांबत नाही; ती अश्रूंमधून ताकद निर्माण करते. ती केवळ सहानुभूती मागत नाही, तर उभं राहण्याची हिंमत देते. पारूच्या आयुष्यातील संघर्ष म्हणजे केवळ एका स्त्रीची कथा नाही. ती कथा आहे त्या असंख्य स्त्रियांची, ज्या रोज समाजाच्या चौकटीत पिचल्या जातात, ज्या अन्याय सहन करतात, पण बोलू शकत नाहीत. पारूवर कोसळलेली संकटं ही काल्पनिक नाहीत; ती आपल्या आजूबाजूच्या वास्तवातून उचललेली आहेत. घरातील दडपण, समाजाची निर्दय नजर, परंपरांच्या नावाखाली होणारा अन्याय, आणि पुरुषप्रधान मानसिकतेचा क्रूर ताठा या सगळ्यांचा मारा तिच्या आयुष्यावर होतो. पण पारू हार मानत नाही. ती पडते, पण पराभूत होत नाही. तिच्या प्रत्येक पराभवामागे पुन्हा उभं राहण्याची तयारी आहे. तिच्या अश्रूंमध्येही लढण्याची जिद्द आहे. ती आपल्याला शिकवते की, स्त्रीची वेदना ही तिची कमजोरी नसते; ती तिची ताकद असते जर तिला योग्य दिशा मिळाली तर. या कादंबरीचं सर्वात मोठं सामर्थ्य म्हणजे तिची प्रामाणिक मांडणी. कुठेही कृत्रिम नाट्य नाही, बनावटी भावनांचा भडिमार नाही. दुःख आहे, पण ते खरं आहे. अन्याय आहे, पण तो ओळखीचा आहे. म्हणूनच ही कथा अधिक बोचरी, अधिक अस्वस्थ करणारी ठरते. पारूचा संघर्ष वाचताना अनेकदा वाचक स्वतःलाच प्रश्न विचारतो आपणही कधी असा अन्याय पाहून गप्प बसलो आहोत का? आपणही कधी सोयीसाठी मौन स्वीकारलं आहे का? या कादंबरीत स्त्रीच्या आयुष्यातील संघर्ष एका टप्प्यावर संपतो, असा खोटा दिलासा दिलेला नाही. उलट, इथे वास्तव मांडलं आहे स्त्रीचा संघर्ष हा सतत चालणारा असतो. तो प्रत्येक वयात, प्रत्येक नात्यात, प्रत्येक भूमिकेत नव्या रूपात उभा राहतो. पण पारू त्या संघर्षाला सामोरी जाते. कधी एकटी, कधी तात्पुरत्या आधारावर, तर कधी केवळ स्वतःच्या आत्मविश्वासावर. आणि हा तात्पुरता आधारही तिच्यासाठी फार महत्त्वाचा ठरतो. कारण तो आधार तिला पुन्हा उभं राहण्याचं बळ देतो. ती जगाला दाखवून देते की परिस्थिती कितीही कठीण असली, तरी स्त्री कमकुवत नसते—तिला कमकुवत केलं जातं. आणि जेव्हा ती ही साखळी तोडते, तेव्हा ती केवळ स्वतःसाठी नाही, तर इतरांसाठीही मार्ग मोकळा करते.
ही कादंबरी समाजातील शोषित महिलांसाठी केवळ कथा नाही; ती एक आरसा आहे. त्या आरशात त्यांना स्वतःचं दुःख दिसतं, पण त्यासोबतच स्वतःची दडलेली ताकदही दिसते. ही कादंबरी वाचून एखादी जरी स्त्री “आता पुरे” म्हणत अन्यायाविरुद्ध उभी राहिली, तर त्या एका उभ्या राहण्यात या कादंबरीचं सार्थक सामावलेलं आहे. आजच्या सोशल मीडियाग्रस्त काळात, जिथे भावना क्षणात येतात आणि क्षणात जातात, तिथे अशी सखोल, दीर्घ आणि गंभीर कादंबरी लिहिणं ही धाडसाची गोष्ट आहे. आज अनेक तरुण लेखक दीर्घ लेखन करण्याची हिंमत करत नाहीत. पण देवा यांनी तब्बल आठ वर्षे आणि सुमारे ८५० तासांचा अविरत संघर्ष करत ही कादंबरी लिहिली तेही नोकरी सांभाळत. ही केवळ लेखन प्रक्रिया नव्हती; ही एक तपश्चर्या होती. त्यामुळेच कादंबरीतील प्रत्येक ओळ अनुभवातून आलेली वाटते, कृत्रिम नाही तर जगलेली वाटते.
ही कथा केवळ महिलांसाठी मर्यादित नाही. रंजलेले, गांजलेले, हतबल झालेले, अन्यायाने दबलेले अशा प्रत्येक माणसासाठी ही कादंबरी आशेचा किरण ठरते. कारण पारूचा संघर्ष आपल्याला सांगतो की परिस्थिती आपल्याला कितीही खाली खेचू पाहो, माणसाच्या आत उभं राहण्याची ताकद शिल्लक असेल, तर तो पराभूत होत नाही. अवघ्या दोन महिन्यांत सहा राज्यस्तरीय पुरस्कार मिळवणं हे या कादंबरीच्या प्रभावाचं स्पष्ट द्योतक आहे. पण पुरस्कारांपेक्षा मोठं यश म्हणजे वाचकाचं मन जिंकणं. खूप दिवसांनी इतकं जाडजूड पुस्तक जाणीवपूर्वक वाचले पाहिजे.

नाळ तुटायच्या आधीपासून नियतीने पारुच्या आयुष्याची आखणी केली होती. तिच्या माथ्यावर आयुष्यभराचे भोग कोरले गेले होते; प्रत्येक पावलावर संघर्ष, प्रत्येक धड्यावर वेदना, प्रत्येक स्वप्नावर अडथळे होते. देवा झिंजाड यांची “एक भाकर तीन चुली” ही कादंबरी पारुच्या अशा जीवनाचा अनंतप्रतिबिंब आहे. ही कथा फक्त ग्रामीण जीवनाचे वर्णन नाही; ती स्त्री जीवनातील कठीण परिस्थिती, गरिबी, पारंपरिक व्यवसायातील बदल, समाजातील अन्याय आणि संघर्ष यांचे कट्टर चित्र सादर करते. पारु साधी आहे, पण तिचा धैर्य, चिकाटी आणि अंतर्मुख सामर्थ्य वाचकाच्या हृदयावर खोलवर ठसा उमटवतात. डिसेंबर २०२३ मध्ये प्रकाशित झाल्यानंतर एका वर्षात दहा आवृत्त्या निघाल्या; हीच या कादंबरीची लोकप्रियता आणि साहित्यिक सामर्थ्याची खरी साक्ष आहे. कादंबरीने अनेक साहित्यिक पुरस्कार जिंकले आणि साहित्यविश्वात आपले स्थान ठरवले. देवा झिंजाड यांनी पारुच्या संघर्षातून समाजातील सत्य, स्त्रीचे सामर्थ्य आणि मानवतेचे धैर्य शब्दबद्ध केले. प्रत्येक पात्र, प्रत्येक प्रसंग आणि प्रत्येक संवाद वाचकाच्या हृदयात प्रतिध्वनी निर्माण करतो, आणि जीवनातील वास्तवाचा धक्कादायक अनुभव देतो. ही कादंबरी फक्त वाचनासाठी नाही; ती अनुभवण्यासाठी आहे, संघर्षासाठी आहे, धैर्यासाठी आहे. वाचक स्वतःला पारुच्या संघर्षात सामील होतो, तिच्या वेदनेत सामर्थ्य शोधतो आणि तिच्या जिद्दीने प्रेरित होतो. “एक भाकर तीन चुली” ही कथा फक्त शब्दांची रचना नाही; ती जीवनाचा आरसा, संघर्षगाथा, स्त्री सामर्थ्याचे स्मारक आणि वाचकाला उभारी देणारा अनुभव आहे. प्रत्येक वाचकाला पारुच्या धैर्याचे, मानवतेच्या मूल्यांचे आणि जिद्दीच्या सामर्थ्याचे जाणीव करून देणारी ही कादंबरी मराठी साहित्य क्षेत्रातील अमूल्य ठेवा आहे.

“रडायचं नाही… लढायचंच!”

———————————————

संतोषजनक लेखणीतून….✍️
संतोष अवसरमोल (पत्रकार/लेखक)
मु+पो.घाटबोरी, ता. मेहकर, जि. बुलढाणा
मो:-9689777129