पुरस्कारांपलीकडचा साहित्यिक: प्रा. देवबा पाटील

पुरस्कारांपलीकडचा साहित्यिक: प्रा. देवबा शिवाजी पाटील

मराठी साहित्य ही केवळ शब्दांची जुळवाजुळव नाही, ती करमणुकीची साधी साधनाही नाही. मराठी साहित्य ही समाजाच्या सामूहिक जाणीवेची, संघर्षांची, आशा-आकांक्षांची, प्रश्नांची आणि उत्तरांची अखंड चाललेली वैचारिक चळवळ आहे. काळ बदलतो, राजकारण बदलते, समाजरचना बदलते; पण साहित्य समाजाचा आत्मा जिवंत ठेवण्याचे काम करत राहते. या चळवळीला दिशा देणारी, वेग देणारी आणि सामान्य माणसाच्या जगण्याशी थेट नाळ जोडणारी काही व्यक्तिमत्त्वे इतिहासात अधोरेखित होतात. त्यांचा प्रभाव केवळ व्यासपीठांपुरता, पुरस्कारांपुरता किंवा ग्रंथालयांच्या कपाटांपुरता मर्यादित राहत नाही; तो प्रभाव वाचनसंस्कृतीत मिसळतो, शिक्षणप्रणालीत उतरतो, विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यात खोलवर रुजतो आणि समाजाच्या विचारप्रवाहाला आकार देतो. अशाच दुर्मीळ, बहुआयामी, प्रचंड कार्यक्षम आणि निष्ठावान साहित्यिकांमध्ये प्रा. देवबा शिवाजी पाटील यांचे नाव अत्यंत आदराने आणि विश्वासाने घेतले जाते. प्रा. देवबा पाटील हे मराठी साहित्यविश्वातील केवळ एक लेखक नाहीत. ते एखाद्या प्रकाशनाच्या जाहिरातीत बसणारे नाव नाहीत. ते एखाद्या एका साहित्यप्रकारापुरते मर्यादित व्यक्तिमत्त्व नाहीत. ते चालती-बोलती साहित्यसंस्था आहेत. कवी, कथाकार, कादंबरीकार, समीक्षक, बालसाहित्यिक, विज्ञानसाहित्यिक, समाजसेवक आणि शिक्षक या सर्व भूमिका त्यांनी केवळ निभावल्या नाहीत, तर त्या जबाबदारीने, सातत्याने आणि निष्ठेने जगल्या आहेत. त्यांच्या लेखनाचा आवाका, विषयांची व्याप्ती, सामाजिक जाणिवांची धार आणि कार्याचा पसारा पाहिला, तर एक गोष्ट ठळकपणे समोर येते प्रा. पाटील यांनी साहित्याला कधीच करमणुकीपुरते मर्यादित ठेवले नाही. त्यांनी साहित्याला समाजजागृतीचे हत्यार बनवले, शिक्षणाचे प्रभावी माध्यम बनवले आणि परिवर्तनाचा आवाज दिला. १९ सप्टेंबर १९५९ रोजी जन्मलेले प्रा. देवबा शिवाजी पाटील हे एम.एस्सी. एम.फिल. (भौतिकशास्त्र) पदवीधर, सेवानिवृत्त प्राध्यापक आहेत. विज्ञानाच्या प्रयोगशाळेत घडलेली शिस्त, तर्कशुद्धता आणि वस्तुनिष्ठ दृष्टिकोन त्यांच्या लेखनात स्पष्टपणे जाणवतो. मात्र त्याचवेळी त्यांच्या साहित्यात भावनिक ओल आहे, मानवी संवेदना आहेत आणि सामाजिक वास्तवाची तीव्र जाणीव आहे. विज्ञान आणि साहित्य यांचा असा समतोल साधणारे लेखक मराठी साहित्यात अपवादानेच आढळतात. म्हणूनच त्यांचे लेखन केवळ भावनावादी राहत नाही, आणि केवळ कोरडे तत्त्वज्ञानही होत नाही; ते वास्तववादी, विचारप्रवर्तक आणि माणसाशी प्रामाणिक राहते. त्यांचा साहित्यप्रवास अचानक घडलेला नाही, तो कुठल्याही सोयीस्कर वळणावर उगवलेला नाही. तो वाचनातून, चिंतनातून, अनुभवातून आणि समाजाशी थेट संवाद साधत घडलेला आहे. वाचन, लेखन, संगीत, निसर्गसौंदर्य आणि मैत्री हे त्यांच्या जीवनाचे स्थायी छंद आहेत. या छंदांमधूनच त्यांच्या लेखणीला माणुसकीची ऊब मिळते. म्हणूनच त्यांच्या कवितांमधून केवळ भावनांचा उद्रेक होत नाही; त्या जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी देतात. त्यांच्या कथांमधून केवळ कथा उलगडत नाहीत; समाजातील विसंगती, आर्थिक-सामाजिक संघर्ष, नैतिक प्रश्न आणि मानवी दुबळेपणा ठळकपणे समोर येतो. प्रा. पाटील यांच्या काव्यलेखनाकडे पाहिले, तर त्यात भावविश्वाची अफाट विविधता दिसते. “कल्पनाकली”, “सोनलतिका”, “वीजयामिनी”, “चंद्ररेखा”, “प्रतिभारश्मी”, “दीपज्योती”, “स्नेहमाधुरी” हे काव्यसंग्रह केवळ काव्यरसिकांसाठी नव्हे, तर सामान्य वाचकांनाही आपलेसे वाटतात. त्यांच्या कवितांतील शब्द सोपे आहेत, पण अर्थ उथळ नाहीत. त्यामागे अनुभवांची खोली आहे. देशभक्तीच्या धगधगत्या भावनेने लिहिलेला “क्रांतिवीर” हा काव्यसंग्रह त्यांच्या सामाजिक आणि राष्ट्रीय जाणिवेचा ठळक पुरावा आहे. पुरस्कारांनी सन्मानित झालेला हा ग्रंथ वाचकांच्या मनात राष्ट्रप्रेमाची ठिणगी पेटवतो, हेच त्याचे खरे यश आहे. तरुणाईसाठी लिहिलेले “तरुणस्फूर्ती” आणि “युवाप्रेरणा” हे काव्यसंग्रह आजच्या गोंधळलेल्या, दिशाहीन होत चाललेल्या युवकांना ध्येय, आत्मविश्वास आणि सकारात्मक ऊर्जेची गरज का आहे, हे स्पष्टपणे सांगतात. प्रेमकाव्यसंग्रह “प्रीतसुषमा” आणि “प्रेमकमळ” मधून मानवी भावनांचे नाजूक, प्रामाणिक पदर उलगडतात. “निसर्गायन” हा निसर्गकाव्यसंग्रह केवळ निसर्गाचे वर्णन करत नाही, तर माणूस आणि निसर्ग यातील तुटत चाललेले नाते पुन्हा जोडण्याचा प्रयत्न करतो. “नारीची रूपं” या स्त्रीकाव्यसंग्रहातून स्त्रीजीवनातील वेदना, सामर्थ्य, संघर्ष आणि आत्मसन्मान प्रभावीपणे मांडला जातो. कवितेसोबतच कथा लेखनातही प्रा. पाटील यांचे योगदान तितकेच ठोस आणि ठाम आहे. “उंबरा”, “रुपगर्विता”, “प्रारब्ध” या कथासंग्रहांनी मराठी कथाविश्वात वेगळी ओळख निर्माण केली. या कथा केवळ कल्पनेतून जन्मलेल्या नाहीत; त्या वास्तवाच्या मातीतून उगवलेल्या आहेत. सामान्य माणसाच्या आयुष्यातील दुःख, संघर्ष, आशा, अपयश आणि तग धरण्याची जिद्द या कथांमधून स्पष्टपणे व्यक्त होते. विज्ञानकथासंग्रह “करामती” मधून त्यांनी विज्ञानविषयक संकल्पना सोप्या, रंजक आणि वाचनीय पद्धतीने मांडल्या. “कॉलेज लाईफ” ही कादंबरी तरुणाईच्या आयुष्याचा आरसा आहे. मैत्री, प्रेम, स्पर्धा, अपयश आणि स्वप्नांची गुंफण असलेला. प्रा. पाटील यांचे लेखन केवळ साहित्यिक समाधान देत नाही, ते मार्गदर्शन करते. “अभ्यासतंत्र व परीक्षामंत्र”, “अभ्यास परीक्षा यश” यांसारख्या शैक्षणिक लेखसंग्रहांनी विद्यार्थ्यांना थेट उपयोगी पडणारे, व्यवहार्य मार्गदर्शन दिले आहे. सामाजिक लेखसंग्रह “निराशा टाळा जीवन उजळा”, “जीवनप्रवास”, “विचारवेध”, “सुखी संसारासाठी” हे ग्रंथ जीवनाकडे सकारात्मक, जबाबदार आणि प्रगल्भ दृष्टीने पाहायला शिकवतात. बालसाहित्याच्या क्षेत्रात तर प्रा. देवबा पाटील यांचे कार्य मराठी साहित्यात मैलाचा दगड ठरते. बालकाव्य, बालकथा, किशोरसाहित्य, कुमारसाहित्य, विज्ञान बालसाहित्य, बालकादंबरी असा एकही साहित्यप्रकार नाही की ज्यात त्यांनी प्रभावी, दर्जेदार आणि सातत्यपूर्ण लेखन केलेले नाही. “अटकमटक”, “बालबाग”, “गंमतजंमत” हे बालकाव्यसंग्रह हजारो मुलांच्या बालविश्वाचा अविभाज्य भाग झाले आहेत. “गंमतजंमत” मधील ‘खार’ ही कविता शालेय पाठ्यपुस्तकात समाविष्ट होणे, ही केवळ एक सन्मानाची बाब नाही; ती त्यांच्या लेखनाच्या शैक्षणिक गुणवत्तेची ठोस साक्ष आहे. किशोरवयीन मुलांसाठी लिहिलेले “रोपवाटिका”, “उमलती फुले”, “फूलबगीचा” आणि विज्ञान किशोरकाव्यसंग्रह “आभाळाचे गुपित”, “नभ नवलाई”, “आकाशगंगा” यांनी ज्ञान आणि कुतूहल यांचा सुंदर संगम साधला आहे. बालकुमारकथा, विज्ञानकुमारकथा आणि बालकुमारकादंबऱ्यांमधून त्यांनी मुलांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन, नैतिक मूल्ये आणि सामाजिक जाणीव रुजवण्याचे मोठे कार्य केले आहे. इतके विपुल, दर्जेदार आणि बहुआयामी लेखन करूनही प्रा. पाटील यांचे कार्य केवळ पुस्तके लिहिण्यापुरते मर्यादित राहत नाही. ‘साहित्यकुंज’ संघाची स्थापना करून त्यांनी नवोदित लेखक-कवींना व्यासपीठ दिले, संधी दिली आणि आत्मविश्वास दिला. विनामूल्य साहित्य स्पर्धा, विद्यार्थी साहित्य मेळावे, मार्गदर्शन शिबिरे यांमधून त्यांनी साहित्याच्या पुढील पिढीची पायाभरणी केली. ‘उन्मेष’ वाचनालयाच्या माध्यमातून वाचनसंस्कृती रुजवण्याचा त्यांचा प्रयत्न आजच्या काळात विशेष महत्त्वाचा ठरतो. सामाजिक बांधिलकी हा त्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. गरीब विद्यार्थ्यांना आर्थिक मदत, पुस्तके, वह्या, परीक्षा फी, बस पास देणे, निःशुल्क शिकवणी, रक्तगट निदान शिबिरे, स्पर्धा परीक्षा मार्गदर्शन, व्यवसाय मार्गदर्शन या सर्व उपक्रमांमध्ये त्यांचा सक्रिय सहभाग आहे. १९९२ पासून दरवर्षी दोन गरीब विद्यार्थ्यांना स्वतःच्या घरात कोणतीही प्रसिद्धी न करता राहू देणे, दहा हजारांहून अधिक पुस्तके स्वतःच्या खर्चाने साहित्यिकांना विनामूल्य पाठवणे ही त्यांची समाजसेवा केवळ आकडेवारी नाही, ती माणुसकीची साक्ष आहे. या सर्व कार्याची दखल साहित्यविश्वाने आणि समाजाने घेतली आहे. त्यांना मिळालेले असंख्य पुरस्कार, सन्मान आणि संशोधनात्मक मान्यता ही त्यांच्या कार्याची औपचारिक पावती आहे. मात्र प्रा. देवबा शिवाजी पाटील यांचे खरे यश पुरस्कारांत नाही, तर वाचकांच्या मनात, विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यात आणि समाजाच्या विचारप्रवाहात आहे. आजच्या काळात, जेव्हा साहित्य झटपट प्रसिद्धी, सोशल मीडियावरील दाद आणि क्षणिक लोकप्रियतेच्या मागे धावताना दिसते, तेव्हा प्रा. देवबा शिवाजी पाटील यांचे कार्य ठामपणे सांगते, साहित्य हे समाजासाठी असते, माणसासाठी असते. शब्दांमधून विचार जागे करणे, ज्ञान देणे, संवेदना जागृत करणे आणि समाजाला दिशा देणे हेच त्यांच्या लेखणीचे खरे उद्दिष्ट आहे. आज साहित्यिक म्हणून उभे राहताना अनेक जण व्यवस्थेची मान्यता, पुरस्कारांची यादी आणि प्रसिद्धीची मोजणी करतात. प्रा. देवबा शिवाजी पाटील यांनी मात्र माणसांची मोजणी केली, किती वाचक घडले, किती विद्यार्थी सावरले, किती नवोदित लेखकांना दिशा मिळाली. ही मोजणी कुठल्याही पुरस्कारापेक्षा मोठी आहे. म्हणूनच त्यांचे साहित्यिक व्यक्तिमत्त्व हे आकड्यांत न मावणारे, पण काळाच्या कसोटीवर टिकणारे आहे. मराठी साहित्याच्या आजच्या आणि उद्याच्या प्रवासात प्रा. देवबा शिवाजी पाटील हे नाव केवळ स्मरणात राहणारे नाही, तर त्यांचे साहित्य मार्गदर्शक म्हणून सतत उजळत राहणारे असून ते पुरस्कारांपलीकचे साहित्यिक आहेत.
___________________________

प्रा. देवबा शिवाजी पाटील हे सेवानिवृत्त प्राध्यापक असून ते
साहित्यिक आहेत; विचारशील, सामाजिकदृष्टीने सजग आणि कृतीशील व्यक्तिमत्त्व आहेत. त्यांची वैचारिक स्पष्टता, तर्कशुद्धता आणि अनुभवातून आलेली प्रामाणिकता हे त्यांच्या व्यक्तिमत्वाचे ठळक वैशिष्ट्य आहे. विज्ञान आणि साहित्य या दोन भिन्न क्षेत्रांतील समतोल साधण्याची त्यांची क्षमता अतुलनीय आहे. ते विचारपूर्वक वाचतात, निरीक्षण करतात आणि त्याच अनुभवाला शब्दांची ताकद देतात. त्यांचे व्यक्तिमत्व सहृदय, मृदु, पण ठाम आहे. समाजातील दुर्बल घटकांकडे त्यांची संवेदना, विद्यार्थ्यांकडे मार्गदर्शनाची जाणीव आणि नवोदित लेखक-कवींना प्रोत्साहन हे त्यांच्या नैसर्गिक गुणधर्म आहेत. साधेपणा, विनम्रता आणि मैत्रीपूर्ण वागणूक ही त्यांची ठाम ओळख आहे. लेखन आणि जीवनात त्यांची सातत्यपूर्ण मेहनत, समाजोपयोगी दृष्टिकोन आणि प्रामाणिक योगदान हे त्यांना केवळ सन्माननीय साहित्यिक बनवत नाही, तर आदर्श नागरिक म्हणूनही स्थिर करतात. त्यांच्या व्यक्तिमत्वातून शिकण्यासारखे हेच की, साहित्य ही सत्ता किंवा पुरस्कारासाठी नसते, तर माणसासाठी, समाजासाठी आणि विचारासाठी असते. म्हणून प्रा. देवबा शिवाजी पाटील एक निष्णात प्रेरक व्यक्तिमत्व आहेत.

———————————————

संतोषजनक लेखणीतून….✍️
संतोष अवसरमोल (पत्रकार/लेखक)
मु+पो.घाटबोरी, ता. मेहकर, जि. बुलढाणा
मो:-9689777129