शब्दांतून माणसाचा शोध घेणारा साहित्यिक ; किरण डोंगरदीवे
महाराष्ट्राच्या वैचारिक, साहित्यिक आणि सामाजिक जीवनात केवळ लेखक म्हणून नव्हे तर एक संवेदनशील विचारवंत, परिवर्तनशील साहित्यिक आणि सामाजिक भान असलेले व्यक्तिमत्त्व म्हणून किरण डोंगरदीवे यांचे नाव आदराने घेतले जाते. मागील तीन दशकांहून अधिक काळ त्यांनी मराठी साहित्याच्या क्षेत्रात सातत्यपूर्ण, निष्ठावंत आणि प्रयोगशील लेखन करून आपली स्वतंत्र ओळख निर्माण केली आहे. त्यांच्या लेखनाचा गाभा माणूस आहे. त्याचे दुःख, संघर्ष, प्रेम, मूल्ये आणि स्वप्ने. शब्दांच्या आरशात उभा राहून माणसाचा शोध घेणारा हा साहित्यिक विरळाच. शिक्षक म्हणून त्यांनी विद्यार्थ्यांच्या मनावर संस्कारांची बीजे पेरली, तर लेखक म्हणून वाचकांच्या अंतःकरणात विचारांची ज्योत प्रज्वलित केली. त्यांच्या लेखनाची ताकद केवळ साहित्यिक कलात्मकतेत नाही, तर समाजातील वास्तव, मनुष्याच्या अंतर्मनातील संवेदना आणि मानसाच्या विविध पैलूंना स्पर्श करण्यात आहे. हे साहित्य वाचताना वाचक केवळ मजकूर वाचत नाही, तर त्याच्या मनात अंतर्मुख होणाऱ्या प्रश्नांची लय निर्माण होते. किरण डोंगरदीवे यांचे लेखन बहुआयामी आहे. कविता, समीक्षा, ललितलेखन, व्यक्तिचरित्र, संशोधन आणि समाजविश्लेषण या सर्व क्षेत्रांत त्यांनी आपला ठसा उमटवला आहे. त्यांच्या काव्यसंग्रहांमध्ये तुटलेल्या बोटांचे संदर्भ आणि विषात वितळलेले सत्य या संग्रहांतून त्यांनी शोषण, विषमता, वेदना आणि अस्वस्थ सामाजिक वास्तवाचे विदारक दर्शन घडवले. ही कविता केवळ वाचली जात नाहीत, तर त्या वाचकाला आतून हलवतात, हृदयाला भिडतात आणि मनाच्या खोलवर जाणारा प्रभाव निर्माण करतात. त्याउलट नव्या प्रेयसीचे जुने संदर्भ या संग्रहात सौंदर्य, प्रेम, निसर्ग आणि कोमल भावना यांचे लयबद्ध, सूक्ष्म आणि कलात्मक दर्शन घडते. या द्वंद्वात्मकतेतून त्यांची वैचारिक प्रगल्भता आणि संवेदनशीलता स्पष्ट होते. लेखक म्हणून त्यांची ताकद ही फक्त व्यक्तिचित्रणात किंवा काव्यात नाही; ती समाजातील माणसाच्या मूल्यांना समजून घेण्यात आणि त्यांचा प्रभाव व्यक्त करण्यामध्येही दिसते. किरण डोंगरदीवे हे फक्त कविता आणि ललितलेखनापुरते मर्यादित नाहीत. समकालीन साहित्यावलोक या ग्रंथात त्यांनी ७६ साहित्यिकांच्या साहित्यकृतींचा अभ्यास करून त्यावर सखोल समीक्षा मांडली आहे. या ग्रंथातून दिसते की त्यांनी स्त्री काव्य आणि मराठी काव्यप्रसाराच्या दिशेने नवीन मापदंड ठरवले आहेत. त्यांच्या या संशोधन पद्धतीत व्यक्तीचे जीवन, त्यांचे समाजातील स्थान, विचार आणि काव्यनिर्मिती प्रक्रिया यांचा तपशीलवार अभ्यास केला जातो. त्याचप्रमाणे, देशभक्त हि. सो. पाटील या चरित्रातून त्यांची संशोधक वृत्ती, इतिहासाचे बारकाईने अध्ययन करण्याची क्षमता, तसेच मानवी मूल्यांचा सखोल विचार स्पष्ट होतो. या ग्रंथातून वाचकाला साहित्यकृतींच्या पार्श्वभूमीची माहिती मिळते आणि व्यक्तिमत्व अभ्यासाची पद्धत जाणून घेण्याची संधी मिळते. किरण डोंगरदीवे यांचे ललितलेखन मन आणि निसर्ग यांच्यातील गहन नातेसंबंध उलगडते. बदलत्या ऋतूंच्या संदर्भातून त्यांनी माणसाच्या जीवनातील विविध अनुभव, संवेदना, उत्कटतेचे मांडलेल्या आहेत. ऋतूंच्या बदलांमुळे माणूस कसा बदलतो, त्याची मनःस्थिती कशी प्रभावीत होते, याचे विश्लेषण त्यांच्या ललितलेखनातून दिसते. त्यांच्या लेखनातून वाचकाला केवळ वाचनाचा आनंद नाही, तर विचार करण्यास, अनुभव घेण्यास आणि जीवनातील सूक्ष्मता जाणून घेण्यास भाग पडते. मानव आणि निसर्ग यांच्यातील हे नाते कधी गोड, कधी वेदनादायक, पण नेहमीच वास्तवाशी निगडीत असते. साहित्य, शिक्षण, समाजसेवा आणि विचार या सर्व क्षेत्रांमध्ये त्यांनी केलेले योगदान अविस्मरणीय आहे. महाराष्ट्र साहित्य पत्रिका, दक्षिण महाराष्ट्र साहित्य पत्रिका, अक्षर वैदर्भी, चैत्रेय अशा मासिकांमध्ये तसेच किशोर पाणिनी, मौज, दीपावली, महाराष्ट्र टाइम्स, लोकसत्ता यांसारख्या प्रमुख माध्यमांमध्ये त्यांचे लेखन सातत्याने प्रकाशित होत आहे. त्यांनी ७० पेक्षा जास्त नियतकालिकांत लेखन करून आपल्या विचारांचा विस्तार केला आहे. त्यांच्या लेखनाची छाया केवळ महाराष्ट्रापुरती मर्यादित नाही; ती सामाजिक, सांस्कृतिक स्तरावरही जाणवते. त्यांच्या कार्यामुळे विद्यार्थ्यांना, साहित्यिक समुदायाला आणि समाजातील सर्व स्तरातील लोकांना मार्गदर्शन मिळते. किरण डोंगरदीवे यांची व्यक्तिचरित्र लेखनातही चमकती झळक दिसते. माणस वाचलेली भेटलेली या ग्रंथात तळागाळातील व्यक्तींपासून ते प्रसिद्धीच्या शिखरावरील लोकांपर्यंत प्रत्येकाचा अभ्यास करून त्यांचे व्यक्तिमत्व, संघर्ष आणि जीवनातील महत्त्वाचे क्षण उलगडले आहेत. या ग्रंथातून वाचकाला व्यक्तिचरित्र लेखनाच्या पद्धतीची सखोल माहिती मिळते आणि समाजातील विविध स्तरातील लोकांचे जीवन समजून घेण्याची संधी मिळते. त्यांनी संवादात्मक पद्धतीचा अवलंब करून साहित्य निर्माण प्रक्रियेचा सखोल अभ्यास करण्याचा प्रयत्न केला आहे. कविता आली सामोरी या ग्रंथात त्यांनी विठ्ठल वाघ, प्रदीप निफाडकर, इंद्रजीत भालेराव यांसारख्या व्यक्तींशी संवाद साधला, तसेच राजकवी यशवंत यांच्या कुटुंबातील लोकांशी बोलून हिरकणी किंवा माझी कन्या सारख्या कवितांवर मानसशास्त्रीय दृष्टीने विचार केला. या संशोधनातून वाचकाला साहित्य निर्माण होण्याची गहन माहिती मिळते आणि कवितेच्या जन्माच्या प्रवासाचा अनुभव घेता येतो. किरण डोंगरदीवे यांना साहित्य आणि शिक्षण क्षेत्रातील जवळपास ७० पुरस्कारांनी सन्मानित केले गेले आहे. यामध्ये दाते प्रतिष्ठान, विदर्भ साहित्य संघ, अंकुर साहित्य संघ, संस्कार भारती, शेतकरी साहित्य संघ, महाराष्ट्र राज्य आदर्श शिक्षक पुरस्कार, साहित्य विहार, अभिव्यक्ती साहित्य संघ तसेच अमेरिकेतील मराठी कल्चर्ड अँड फेस्टिव्हल यांचा समावेश आहे. हे पुरस्कार केवळ मानांकन नसून, त्यांच्या कार्याची, सातत्याची आणि समाजातल्या योगदानाची जाणीव करतात. विशेष म्हणजे किरण डोंगरदीवे हे अनुसूचित जाती प्रवर्ग समाजातून येणारे शिक्षक असून, जिल्हा शिक्षकांपैकी बहुदा पहिल्यांदाच राज्य शिक्षक पुरस्काराने सन्मानित झाले. वयाच्या ३८व्या वर्षी राज्य शिक्षक पुरस्कार मिळाल्याने त्यांची कार्यक्षमता आणि मूल्य अधोरेखित होते. शिक्षण क्षेत्रात त्यांचा प्रभाव विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यात खोलवर जाणारा आहे. त्यांनी विद्यार्थ्यांना केवळ शैक्षणिक ज्ञान दिले नाही, तर जीवन मूल्यों, नैतिकता आणि सामाजिक जबाबदारी यांचेही बोध दिले. किरण डोंगरदीवे हे विचारवंत आणि राजकीय विश्लेषक म्हणूनही ओळखले जातात. त्यांचे विचार नेहमी सडेतोड, स्पष्ट, तर्कसंगत आणि समाजोपयोगी असतात. दिल्ली येथे देशाचे पंतप्रधान यांच्या उपस्थितीत झालेल्या कार्यक्रमासाठी त्यांनी अकोला, बुलढाणा आणि वाशीम जिल्ह्याचे एकमेव निमंत्रित म्हणून प्रतिनिधित्व केले. ही राष्ट्रीय ओळख त्यांच्या कार्याची, त्यागाची आणि मराठी समाजातील प्रतिष्ठेची साक्ष आहे. त्यांचे व्यक्तिमत्व असे आहे की ते सातत्याने नवीन प्रयोगशील लेखन करतात, सतत नवीन शिकतात आणि समाजाच्या प्रश्नांवर विचार करतात. त्यांच्या लेखनात स्पष्टता, भावभावना, संवेदनशीलता आणि गहन विचारांचा संगम दिसतो. काव्य, ललितलेखन, समीक्षा, व्यक्तिचरित्र, इतिहास, समाजशास्त्र आणि शिक्षण या सर्व क्षेत्रांमध्ये किरण डोंगरदीवे यांचे योगदान अद्वितीय आहे. त्यांच्या साहित्याने मराठी वाङ्मयात एक नवे परिमाण निर्माण केले आहे. त्यांच्या लेखनात केवळ वाचकाचा मनोरंजन नाही, तर जीवनाच्या विविध पैलूंचे ज्ञान, संवेदनांचा अनुभव आणि मानवी मूल्यांची जाणीव देखील आहे. किरण डोंगरदीवे हे एक बहुआयामी व्यक्तिमत्व आहेत. त्यांचे साहित्य हृदयाला स्पर्श करते, मनाला झळकते आणि वाचकाला विचार करण्यास प्रवृत्त करते. शिक्षण क्षेत्रातील कार्यामुळे ते विद्यार्थ्यांच्या जीवनात उर्जास्तंभ ठरले आहेत, तर साहित्यामुळे मराठी भाषेच्या समृद्धीमध्ये अमूल्य योगदान दिले आहे. सातत्यपूर्ण लेखन, संशोधनशील वृत्ती, विचारवंतपणा आणि सामाजिक जबाबदारी यांमुळे किरण डोंगरदीवे मेहकर हे मराठी समाजासाठी प्रेरणादायक आहेत. त्यांच्या कार्याचा प्रभाव फक्त वर्तमानावर नाही तर भविष्यातील अनेकांना होणारा आहे. त्यांच्या साहित्यिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक योगदानामुळे ते मराठी संस्कृतीत आणि साहित्यात लौकिक होणार आहेत.
संतोषजनक लेखणीतून….
संतोष अवसरमोल (पत्रकार/ लेखक)
मु.पो. घाटबोरी, ता. मेहकर
मो:-9689777129
—————————————–
