शब्दांच्या कुंचल्यातून माणसं चितारणारा प्रज्ञावंत : संतोष अवसरमोल

अभिष्टचिंतन

शब्दांच्या कुंचल्यातून माणसं चितारणारा प्रज्ञावंत : संतोष अवसरमोल

माणसांच्या अथांग गर्दीत माणूस ओळखणे ही तशी सोपी गोष्ट नाही; परंतु त्या गर्दीतून माणुसकीचा सुगंध शोधत, माणसांच्या अंतःकरणात दडलेल्या कर्तृत्वाची, संघर्षाची, संवेदनांची आणि संस्कारांची वीण आपल्या शब्दांत गुंफणे, ही एक विलक्षण दृष्टी असते. ही दूरदृष्टी ज्याच्या अंतःकरणात रुजलेली असते, त्याला सामान्य घटनांच्या पडद्याआड दडलेला असामान्य अर्थ सहज जाणवतो. एखाद्या जुन्या वाड्याच्या भग्न भिंतींकडे पाहताना त्याला केवळ दगड-मातीचे अवशेष दिसत नाहीत; त्या भिंतींवर वर्षानुवर्षांच्या प्रवासाने उमटविलेल्या एका पिढीच्या आठवणींचे असंख्य पदर त्याला उलगडताना दिसतात. एखाद्या वृद्धाच्या सुरकुतलेल्या चेहऱ्याकडे पाहताना त्याला केवळ वयाच्या खुणा दिसत नाहीत; तर त्या प्रत्येक सुरकुतीत संघर्षाने, अनुभवाने आणि जगण्याच्या असंख्य चढ-उतारांनी लिहिलेली जीवनगाथा जाणवते. शेतकऱ्याच्या कष्टाने रापलेल्या तळहातांकडे पाहताना त्याला केवळ श्रमाच्या रेषा दिसत नाहीत; त्या रेषांमध्ये काळ्या मातीच्या कुशीतून उगवणाऱ्या उद्याच्या स्वप्नांची हिरवी पालवी दिसते. हीच संवेदनशील, सर्वसमावेशक आणि माणुसकीच्या स्पंदनांना अचूकपणे जाणणारी दूरदृष्टी म्हणजे त्यांच्या लेखणीवर जीव ओवाळून टाकावा असे निर्मोही पत्रकार तथा साहित्यिक-लेखक संतोष अवसरमोल यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची खरी ओळख आहे.

आज संतोष अवसरमोल यांच्या वाढदिवसानिमित्त त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा, लेखनप्रवासाचा आणि माणसांशी जपलेल्या आत्मीय नात्याचा मागोवा घेताना त्यांच्या शब्दांमागील संवेदनशील मन प्रकर्षाने जाणवते. आयुष्याच्या वाटेवर आलेल्या असंख्य चढ-उतारांना सामोरे जात, परिस्थितीशी दोन हात करत आणि माणुसकीची नाळ घट्ट धरून त्यांनी आपल्या लेखणीचा प्रवास अविरत सुरू ठेवला. त्यांच्या लेखणीने केवळ घटना टिपल्या नाहीत, तर त्या घटनांच्या अंतरंगात दडलेला माणूस शोधला; केवळ व्यक्तींची ओळख करून दिली नाही, तर त्यांच्या कर्तृत्वामागील संघर्ष, त्याग, जिद्द, संवेदना आणि संस्कार समाजासमोर आणले. म्हणूनच त्यांचा वाढदिवस हा केवळ एका व्यक्तीच्या जन्मदिवसाचा आनंदसोहळा न राहता, माणसांना जोडणाऱ्या त्यांच्या शब्दयात्रेचा गौरव करण्याचा आणि त्यांच्या लेखणीच्या योगदानाला मनापासून सलाम करण्याचा दिवस ठरतो.

भलामोठा गोतावळा महाराष्ट्रभर निर्माण करणाऱ्या लेखक संतोष अवसरमोल यांची यशोगाथा ऐकताना किंवा वाचताना डोळ्यांत पाणी आल्याशिवाय राहत नाही. परिस्थितीचे ‘जू’ खांद्यावर पेलणाऱ्या या लेखकाने परिस्थितीचा बाऊ न करता, उलट गोरगरीब आणि सर्वसामान्य माणसांच्या हाकेला धावून जात अन्यायाविरुद्ध आपली लेखणी झिजवली. अनेकदा स्वतःच्या पदरमोडीची पर्वा न करता गरजवंताच्या मदतीला कर्णासारखे धावून जात, आपल्या फाटक्या झोळीत जे काही असेल ते दुसऱ्याच्या ओंजळीत भरभरून ओतले जाते. काही वेळा त्यांच्या आयुष्याची नौका वादळाच्या गर्तेत अडकली असतानाही न डगमगता, स्वतःच्या हिंमतीने आणि कुशाग्र बुद्धिमत्तेने तुफान घोंघावणाऱ्या वादळातून मार्ग काढून किनाऱ्यावर पोहोचण्याची किमया त्यांनी साधली. दहावीपर्यंतचे शिक्षण घेतलेला हा लेखक आज महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यात आपल्या लेखणीच्या माध्यमातून सर्वसामान्यांपासून प्रशासनातील असंख्य अधिकाऱ्यांपर्यंत जिव्हाळ्याचे नाते विणण्यात यशस्वी झाला आहे. त्यामुळे अनेक नामवंत व्यक्तिमत्त्वांनी त्यांच्या कार्याची आणि लेखणीची दखल घेतली, ही काही साधीसुधी गोष्ट नाही.

संवेदनशील माणसांच्या काळजाचा घड असलेले संतोष अवसरमोल यांची लेखणी म्हणजे केवळ कागदावर अक्षरांची रांगोळी उमटविणारे साधन नाही; ती विस्मृतीच्या पडद्याआड हरवत चाललेल्या आठवणींच्या अंधाऱ्या कोपऱ्यांत कंदिलाचा प्रकाश घेऊन फिरणारी जागरूक प्रज्वलित ज्योत आहे. वर्षानुवर्षांच्या प्रवासात धूसर होत जाणाऱ्या घटना, व्यक्ती, परंपरा, संस्कृती, सामाजिक मूल्ये आणि असंख्य आठवणी यांना शब्दांच्या सामर्थ्याने पुन्हा वर्तमानाच्या उजेडात आणण्याचे कार्य त्यांच्या लेखणीने केले आहे. इतिहासाच्या मोठ्या ग्रंथांमध्ये ज्यांची नावे कदाचित कधी नोंदली गेली नाहीत, अशा असंख्य सामान्य माणसांच्या जीवनातील असामान्य कर्तृत्वाला त्यांनी आपल्या लेखनातून सन्मानाचे आणि आदराचे स्थान मिळवून दिले आहे. त्यांच्या शब्दांनी केवळ व्यक्तींच्या कार्याची नोंद घेतलेली नाही, तर त्या कार्यामागील संघर्ष, त्याग, जिद्द आणि माणुसकीची मूल्येही वाचकांसमोर समर्थपणे उभी केली आहेत.

खरं तर शब्दांनीही ज्यांच्या प्रतिभेची उंची मोजताना क्षणभर थांबावे लागते, अशा प्रज्ञावंत आणि चौकस पत्रकार-लेखक संतोष अवसरमोल यांनी आपल्या लेखणीच्या माध्यमातून केवळ वृत्त मांडण्याचे किंवा घटना नोंदविण्याचे काम केले नाही; तर समाजातील विविध स्तरांतील माणसांना समजून घेऊन, त्यांच्या जीवनकहाण्यांना शब्दरूप देण्याचे आणि त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील माणूसपण अधोरेखित करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य केले आहे. त्यांच्या लेखणीतून सामान्य माणूस केंद्रस्थानी येतो आणि त्याच्या जगण्याला एक वेगळी प्रतिष्ठा प्राप्त होते. म्हणूनच त्यांच्या लेखनाचा प्रवास केवळ अक्षरांपुरता मर्यादित राहिलेला नाही; तो असंख्य माणसांच्या मनापर्यंत पोहोचला आहे.

कारण इतिहास केवळ सत्ताधीश आणि मोठ्या घटनांनी घडत नसतो; इतिहासाची खरी पायाभरणी असते ती असंख्य अनामिक हातांच्या मेहनतीने, शेतकऱ्यांच्या कपाळावरच्या घामाने, कष्टकऱ्यांच्या तळहातांवरील घट्ट्यांनी, मातांच्या मायेतील त्यागाने, ज्येष्ठांच्या अनुभवातील शहाणपणाने आणि समाजाच्या वाटचालीला न दिसता आधार देणाऱ्या माणुसकीच्या असंख्य अदृश्य धाग्यांनी. याच जाणिवेने भारलेली संतोष अवसरमोल यांची लेखणी सर्वसामान्य माणसाच्या जगण्याला शब्द देते, त्याच्या कर्तृत्वाची दखल घेते आणि त्याच्या योगदानाला समाजासमोर सन्मानाने उभे करते.

संतोष अवसरमोल यांच्या शब्दांना म्हणूनच मातीचा गंध आहे, अनुभवांची ऊब आहे आणि वास्तवाची धग आहे. त्यांच्या लेखनात कृत्रिम शब्दांची चमक किंवा दिखाऊ अलंकारिकतेचा आविर्भाव नाही; त्याऐवजी जगलेल्या जीवनाची अस्सलता आहे. त्यांच्या शब्दांत केवळ घटना नसतात, तर त्या घटनांच्या अंतरंगात दडलेल्या भावना असतात; केवळ व्यक्तींची ओळख नसते, तर त्यांच्या आयुष्यभराच्या संघर्षाचा मागोवा असतो; केवळ वर्णन नसते, तर त्या वर्णनामागील मूल्यांचा, संस्कारांचा आणि माणुसकीचा खोलवर स्पर्श असतो. म्हणूनच त्यांचे लिखाण वाचताना शब्द केवळ डोळ्यांसमोरून जात नाहीत, तर ते वाचकाच्या अंतर्मनाला स्पर्श करून जातात. आज त्यांच्या नावाभोवती निर्माण झालेला सन्मान हा केवळ लेखणीच्या कौशल्याचा नव्हे; तर सातत्यपूर्ण परिश्रम, निर्भीड दृष्टिकोन, संवेदनशील मन, चिकित्सक वृत्ती आणि माणसांशी जपलेल्या जिव्हाळ्याच्या नात्यांची फलश्रुती आहे. सर्वसामान्यांपासून उच्चविद्याविभूषित अधिकारी, सामाजिक कार्यकर्ते, शेतकरी, कष्टकरी, उद्योजक, शिक्षक आणि विविध क्षेत्रांत आपल्या कर्तृत्वाची मुद्रा उमटविणाऱ्या व्यक्तींच्या कार्याला त्यांनी आपल्या लेखणीतूध अनेकांचे कार्यकर्तृत्व समाजासमोर प्रज्वलित केले आहे. म्हणून प्रत्येक व्यक्तीच्या कर्तृत्वाकडे माणुसकीच्या नजरेने पाहण्याची त्यांची वृत्ती त्यांच्या लेखणीला एक वेगळीच उंची प्रदान करते. म्हणूनच त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त त्यांना ‘निर्मोही, निर्भीड आणि संवेदनशील पत्रकारितेचे मानकरी’ ही विशेषणे बहाल करताना मन अभिमानाने भरून येते.

एखादे मंदिर त्यांच्यासाठी केवळ दगड-मातीची वास्तू नसते; ते श्रद्धेचे केंद्र, संस्कारांची शाळा आणि पिढ्यान्‌पिढ्या चालत आलेल्या परंपरांचे पवित्र दालन असते. एखादी शाळा त्यांच्या लेखणीत केवळ चार भिंतींची इमारत राहत नाही; ती असंख्य स्वप्नांना आकार देणारी, अज्ञानाच्या अंधारातून ज्ञानाच्या प्रकाशाकडे नेणारी आणि पिढ्यांचे भविष्य घडविणारी ज्ञानमंदिराची वाट बनते. एखादी विहीर त्यांच्यासाठी केवळ पाण्याचा स्रोत नसते; तिच्या काठावर उभ्या असलेल्या पिढ्यांच्या आठवणी, श्रम, नाती आणि जगण्याच्या असंख्य कहाण्या त्यांना त्यात दिसतात. वस्तूंच्या बाह्य रूपापलीकडे जाऊन त्यांच्या मागे दडलेला इतिहास, त्यांच्याशी जोडलेल्या आठवणी आणि त्या आठवणींमध्ये जगणाऱ्या माणसांच्या भावविश्वाचा शोध घेणे, हीच संतोष अवसरमोल यांच्या लेखणीची वैशिष्ट्यपूर्ण ताकद आहे.

सामान्य माणसाच्या आयुष्यातील असामान्यत्व शोधणे ही त्यांच्या लेखणीची सर्वांत मोठी जमेची बाजू आहे. शेतकऱ्याच्या कपाळावरून ओघळणाऱ्या घामाच्या थेंबात त्यांना कष्टाची महती दिसते; कष्टकरी आईच्या डोळ्यांत मुलांच्या उज्ज्वल भवितव्याचे स्वप्न दिसते; ज्येष्ठांच्या आठवणींत काळाचा इतिहास दिसतो; समाजासाठी आपले आयुष्य झिजविणाऱ्या सेवाभावी व्यक्तीच्या त्यागात माणुसकीचे मोठेपण दिसते; तर गावाच्या विकासासाठी दिवस-रात्र धडपडणाऱ्या कार्यकर्त्याच्या प्रयत्नांत उद्याच्या उज्ज्वल समाजाची चाहूल दिसते. म्हणूनच त्यांच्या लेखणीतून एखाद्या व्यक्तीची कथा जन्माला येते तेव्हा ती केवळ व्यक्तिचित्र राहत नाही; त्या व्यक्तीच्या माध्यमातून समाजाचे एक व्यापक आणि जिवंत चित्र वाचकांसमोर उभे राहते.

त्यांच्या लेखणीची आणखी एक उल्लेखनीय बाजू म्हणजे तिचा माणसांशी असलेला जिव्हाळा. प्रसिद्धीच्या झगमगाटापेक्षा माणसाच्या कर्तृत्वाला महत्त्व देणे, पदापेक्षा व्यक्तीचे योगदान पाहणे आणि मोठेपणाच्या बाह्य आवरणापेक्षा अंतःकरणातील माणुसकी शोधणे, हा त्यांच्या लेखनाचा मूलस्वर आहे. म्हणूनच त्यांच्या शब्दांना वाचकांच्या मनात सहज घर करता येते. त्यांचे लिखाण वाचताना एखाद्या व्यक्तीची कथा आपण वाचत नसून आपल्या आजूबाजूला जगणाऱ्या, संघर्ष करणाऱ्या, परिस्थितीशी दोन हात करणाऱ्या आणि उद्याची स्वप्ने उराशी बाळगणाऱ्या असंख्य माणसांचे प्रतिबिंब आपण अनुभवत असतो.

हीच जाणीव प्रज्ञावंत संतोष अवसरमोल यांच्या लेखणीत प्रकर्षाने जाणवते. आपल्या मातीने दिलेल्या संस्कारांचे ऋण, आपल्या पूर्वजांनी घडविलेल्या इतिहासाचे ऋण आणि आपल्या समाजाने दिलेल्या प्रेमाचे ऋण शब्दांच्या माध्यमातून फेडण्याचा त्यांचा प्रामाणिक प्रयत्न त्यांच्या प्रत्येक लेखनातून जाणवतो. म्हणूनच संतोष अवसरमोल यांना केवळ लेखक किंवा पत्रकार म्हणणे त्यांच्या कार्याची व्याप्ती मर्यादित करणारे ठरेल. ते मातीच्या स्मृतींचे जतन करणारे शब्दशिल्पी आहेत; सामान्य माणसांच्या कर्तृत्वाचा शोध घेणारे संवेदनशील लेखणीधारक आहेत; विस्मृतीच्या पडद्याआड गेलेल्या व्यक्तिमत्त्वांना प्रकाशात आणणारे जागरूक शब्दयात्री आहेत; आणि माणुसकीच्या मूल्यांना अक्षरांतून चिरंतन जिवंत ठेवणारे सजग व्यक्तिमत्त्व आहेत.

त्यांच्या लेखणीतून एखादा शेतकरी बोलतो तेव्हा त्याच्या आवाजात काळ्या मातीचा सुगंध जाणवतो. एखादी कष्टकरी आई बोलते तेव्हा तिच्या शब्दांत त्यागाची ऊब जाणवते. एखादा ज्येष्ठ आपल्या आठवणी सांगतो तेव्हा त्यातून एका संपलेल्या काळाच्या पाऊलखुणा उमटतात. एखादा सेवाभावी कार्यकर्ता आपल्या गावासाठी झटताना दिसतो तेव्हा त्यातून समाजसेवेचे तेज जाणवते. एखादा शिक्षक आपल्या विद्यार्थ्यांच्या भवितव्यासाठी झटताना दिसतो तेव्हा त्यातून ज्ञानदानाची पवित्रता जाणवते. आणि एखादे गाव आपल्या इतिहासाची पाने उलगडताना दिसते तेव्हा त्या शब्दांतून संपूर्ण पिढ्यांचा श्वास ऐकू येतो. हीच त्यांच्या लेखणीची खरी श्रीमंती आहे. संतोष अवसरमोल हे नाव म्हणजे शब्दांवर निस्सीम प्रेम करणाऱ्या मनाची, माणसांवर अपार विश्वास ठेवणाऱ्या हृदयाची, वास्तवाकडे निर्भीड नजरेने पाहणाऱ्या पत्रकाराची आणि आपल्या मातीचे ऋण मनापासून मानणाऱ्या सजग व्यक्तिमत्त्वाची ओळख आहे. त्यांनी शब्दांना केवळ अभिव्यक्तीचे माध्यम न बनवता त्यांना माणसं जोडण्याचे सामर्थ्य दिले आहे. म्हणून त्यांच्या लेखणीतील प्रत्येक शब्द हा कुणाच्या तरी आठवणीला उजाळा देतो, कुणाच्या तरी कर्तृत्वाला दाद देतो, कुणाच्या तरी संघर्षाला आवाज देतो आणि कुणाच्या तरी माणुसकीला समाजासमोर आणतो. त्यांच्या लेखणीची खरी ताकद हीच आहे की ती केवळ घटना सांगत नाही, तर घटनांमागील माणूस शोधते; केवळ इतिहास नोंदवत नाही, तर इतिहास जगणाऱ्या माणसांचे स्पंदन टिपते.

त्यांच्या लेखनातून गावकुसाबाहेरच्या माणसालाही आपलेपण मिळते आणि गावकुसातील आठवणींनाही अक्षरांचे चिरंजीव रूप प्राप्त होते. कालच्या पिढीचे अनुभव आजच्या पिढीपर्यंत पोहोचविण्याचे आणि आजच्या पिढीच्या कर्तृत्वाची उद्याच्या पिढीसाठी नोंद करून ठेवण्याचे कार्य त्यांच्या लेखणीने सातत्याने केले आहे. ही केवळ पत्रकारिता नाही; ही आपल्या सामाजिक स्मृतींची जपणूक आहे. ही केवळ लेखनकला नाही; हा माणसांच्या जीवनाशी जोडलेला एक आत्मीय संवाद आहे. आणि ही केवळ शब्दयात्रा नाही; तर आपल्या मातीच्या इतिहासाला, संस्कृतीला, परंपरांना आणि माणुसकीला अक्षररूप देणारी एक अर्थपूर्ण साहित्ययात्रा आहे. अशा या माणसांना शब्दांनी जोडणाऱ्या, अक्षरांचे चिरंतन रूप देणाऱ्या, सामान्यांच्या कर्तृत्वाला असामान्य प्रतिष्ठा मिळवून देणाऱ्या आणि आपल्या लेखणीला सत्य, संवेदना व माणुसकीची दिशा देणाऱ्या संतोष अवसरमोल यांच्या लेखणीची धार अशीच निर्भीड राहो, शब्दांची श्रीमंती अशीच वृद्धिंगत होत राहो आणि माणसांविषयीची आपुलकी व मातीविषयीचे ऋणानुबंध असेच अधिक दृढ होत राहोत. त्यांच्या शब्दांतून असंख्य माणसांच्या जीवनकहाण्या उजळत राहोत, विस्मृतीत जाणाऱ्या आठवणींना नवा श्वास मिळत राहो आणि त्यांच्या लेखणीच्या प्रवासातून समाजाच्या स्मृतींचे हे अक्षरधन पुढील पिढ्यांसाठी चिरंतन जतन होत राहो, हीच मनःपूर्वक सदिच्छा. शब्दांना संवेदनांची किनार, लेखणीला माणुसकीचा आधार, विचारांना विवेकाची धार आणि लेखनाला आपल्या मातीचा गंध लाभलेल्या या शब्दशिल्पीला वाढदिवसानिमित्त मनःपूर्वक हार्दिक शुभेच्छा! त्यांच्या आयुष्याच्या पुढील वाटचालीत उत्तरोत्तर यशाची नवी शिखरे गाठण्याचे सामर्थ्य लाभो, त्यांच्या विचारांना अधिक व्यापक आकाश लाभो, त्यांच्या लेखणीला अधिक तेजस्वी धार प्राप्त होवो आणि त्यांच्या शब्दांमधून समाजातील माणुसकीचा दीप असाच अखंड तेवत राहो. त्यांच्या साहित्यिक व पत्रकारितेच्या वाटचालीला यश, कीर्ती, सन्मान आणि वाचकांचे प्रेम निरंतर लाभत राहो, हीच मनःपूर्वक मंगलकामना.

—अजीम नवाज राही